98( وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلهِ ) : «حج و عمره را به پايان رسانيد» ؛ به اين صورت كه مناسك و اعمال آن دو را به‌طور كامل انجام دهيد و محرّمات آن دو را ترك كنيد. به امام باقر (ع) نسبت داده شده است كه فرمود: «كامل‌كردن و تمام نمودن حج، ملاقات با امام است» و از امام صادق (ع) نقل شده است كه: «هرگاه يكى از شماها حج كند، بخش پايانى حجش را زيارت ما قرار دهد؛ زيرا كه اين، حج را كامل مى‌كند.»36
بنابراين، ممكن است گفته شود: معناى آيۀ ( وَ أَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللهِ ) ، اين باشد كه در سبيل حجّ صورى و حجّ معنوى، از چيزهايى‌كه به انانيت شما نسبت داده مى‌شود، انفاق كنيد و در انفاق ميانه‌رو باشيد تا نفس‌هايتان را قبل از به كمال رسيدن، هلاك كنيد و حجّ صورى را با ملاقات با امام برحسب صورت (و) حجّ معنوى را با ملاقات معنوى به اتمام رسانيد.
پس نتيجۀ آن، امر به «فكر» است و آن، عبارت از مجاهدت در عبادت و اذكار قلبى و زبانى است تا اين‌كه نفس از كدورت‌ها صاف شود. در اين صورت است كه امام بر شخص مجاهدت‌كننده تمثّل پيدا كرده و ظاهر مى‌شود.37
3. انسلاخ و بريدن از وابستگى‌ها و تعلّقات
خداوند در سورۀ حج مى‌فرمايد: ( ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ ) ؛38 «بايد آلودگى‌هاى خود را كه در مدت مُحرم‌بودن و قربانى و سرتراشيدن بر بدن‌هايشان قرارگرفته، برطرف كنند و نذرهايشان را وفا نمايند و بر گرد خانۀ كهن طواف كنند.»
اين آيه مى‌گويد: حج‌گزاران، خود را (از آلودگى‌هاى ظاهرى) پاك سازند و تعهّدات خويش را به آخر رسانند و در پايان، بيت عتيق را طواف كنند. زدودن آلودگى، تفسير ظاهرى آيه است؛ اما در تفسير عرفانى آن آمده است:
«. . . مراد از «تفث» ، تعلّقات و وابستگى‌هاى نفسانى است كه در احرام براى انسان باقى مى‌ماند و قضاى آن به اين است كه امام (ع) را ملاقات كند؛ چه، كسى كه امامش را با ملك يا ملكوتش ببيند؛ از تعلّقات و وابستگى‌هايش منسلخ مى‌شود و در اخبار به آن‌ها اشاره شده است.»39
( وَ لْيَطَّوَّفُوا ) ؛ يعنى و بايد در طوافِ بيت مبالغه كنند يا طواف در بيت را زياد كنند. پس از آن‌كه برحسب ظاهر خود را از آلودگى، كه لازمۀ احرام است، پاكيزه نمودند و حلق نموده و كثافت ظاهر را زدودند و همچنين كثافت باطن؛ مانند كفّاره‌ها و وابستگى‌ها را از بين بردند؛ بايد بسيار طواف كنند. بدين‌گونه كه امام را با ملك و ملكوتش ملاقات نمايند؛ چه لقاى امام با ملكوت او - كه همان معرفت به نورانيت است - در رسيدن به قلب مى‌باشد كه آن خانۀ خداست.40
4. اعلام تبعيت و اطاعت
در تفسير «روح البيان» آمده است:
حجّ عوام، آهنگ خانه و حجّ خواص زيارت صاحب خانه و مشاهده نعمت‌هاى احرام است؛ چنان‌كه در قرآن آمده است كه ابراهيم خليل7 گفت: (إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِين) و حجّ خواص روگرداندن از همه چيز است. چنان‌كه ابراهيم گفت: (فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلاَّ رَبَّ الْعالَمِين) . اين است روش حجّ معنوى كه خليل مؤسس آن بود و در حقيقت، مقام و شأن خليل، راهنمايى به خانه