102كسانى‌كه با قربانى، قصد تقرّب به خدا را دارند، بايد بدانند كه نه گوشت آن‌ها به او مى‌رسد (چون كه او منزّه از آن است) و نه نفعى از آن مى‌برد؛ بلكه فقط پرهيزگارى است كه مورد نظر حضرت سبحان است؛ يعنى پرهيز و دورى كردن از نواهى و حرام‌هاى الهى و عمل به دستورات و تعاليم او. در واقع تنها چيزى كه انسان را به حضرت حق نزديك مى‌كند، امتثال دستور مولا و پرهيز از ارتكاب نواهى اوست؛
«و ما يصل منها إليه سبحانه إلاّ التَّقْوى، أى التحرز و الاجتناب الصادر مِنْكُمْ عن محارم اللّه و منهياته و الامتثال بأوامره و الإتيان بمأموراته و مرضياته. . .» .52
در تفسير «البحر المديد، آمده است: «مقصود از ريختن خون قربانى، گوشت و خون آن نيست؛ بلكه دل و جان را از دوستى دنيا باز دارد و آن را براى رضايت الهى، ايثار كند. اين ويژگى با استوارى نيت و والايى همّت به دست مى‌آيد؛ هرچند مانعى او را از رسيدن به اين مقصد باز دارد.
(وَ لكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ) ؛ «آن‌چه از شما مى‌رسد، پرهيزگارى است.» در اين‌جا تقوا، به معناى «عمل قلبى» است و آن عبارت است از نيت قرب به خدا، ارادۀ عمل نيك و قصد خالصانه براى خدا. اين عمل قلبى، مراد واقعى است و اعمال و مناسك، براى تأييد و تأكيد بر آن‌هاست. از اين رو نيت انسان مؤمن، رساتر (گوياتر) از عمل اوست و طاعت و عبادت او، غذاى قلب است. در هر حال مقصود نهايى، لذّت رستگارى است كه با لقاى الهى حاصل مى‌شود و فرع بر آن، عشق و انس به خداوند است كه جز با ذكر او به دست نمى‌آيد.»53
هفتم؛ اطمينان و انشراح نفس
انبساط و سكينه از مقامات و حالات عرفانى است كه براى سالكان الى الله پيش مى‌آيد و با ورود آن‌ها در دل، بهجت، نورانيت و آرامش بر آن حاكم مى‌شود. قرآن كريم مى‌فرمايد: ( وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً ) . « امن » به معناى اطمينان و آرامش قلب است؛ خواه در جهت مادّى باشد يا معنوى و اطلاق كلمۀ « امن » بر « بيت » براى مبالغه است؛ مانند زيدٌ عدلٌ و اشاره مى‌شود به كمال تحقّق اطمينان و امن ظاهرى و معنوى در آن بيت الهى. منظور آيۀ كريمه، اين است كه: از جمله نعمت‌هاى الهى براى بنى اسرائيل و ديگران - كه از نسل ابراهيم هستند - خانۀ كعبه است كه به دست آن حضرت ساخته شده و محلّ عبادت و بندگى و توجّه و خضوع و تذلّل گشته است. جايى است كه به بندگان خداوند متعال در آن‌جا اجر و مزد دنيوى و اخروى داده شده و با كمال آرامش باطن مى‌توانند در آن‌جا به مناجات و تضرّع و عبادت مشغول گشته و با خداى خود به راز و نياز و توجّه و ارتباط بپردازند.54
اين آرامش باطن و سكينۀ درونى، در خلال اعمال و مناسك حج، جلوه‌گرى خاصّى دارد و خانۀ حضرت رحمان - چه كعبۀ مقصود و چه قلب معهود - نمودگاه اين حالات روحانى است. در بعضى از تفاسير آمده است: در اين آيه، مقصود از بيت «كعبه» است؛ چون «الف» و «لام» براى عهد خارجى است يا مقصود «قلب» است از باب اين‌كه قلب معهود، مناسب‌تر است بين متكلّم و مخاطب و نظر هر دو به سوى آن است و آن‌چه كه به او مراجعه مى‌شود و در حقيقت محلّ جزا براى او و خلق است، همان قلب بوده و چون كعبه، قلب صورى است، به وضع و قراردادن به آن مراجعه شده و محلّ جزاى كسى است كه به آن‌جا رجوع نمايد. ( لِلنَّاسِ وَ أَمْناً ) آن‌جا به نحوى امن است كه شكار