113صاف و بيآلايش باشد و فارغ از آتش و بهشت، خداى مهربان خويش را طواف كند:

گفت: نى. گفتمش چو كردى سعى از صفا سوى مروه بر تقسيم

ديدى اندر صفاى خود كونين شد دلت فارغ از جحيم و نعيم؟

(همان، ص308)

به هر ترتيب در نظر شاعران؛ چه با نگرش عاشقانه - عارفانه و چه با ديدگاه باطنى، كعبه و آيين حج از عظمتى سترگ برخوردار است، به گونهاى كه مولوى، آسمان و افلاك را حج گزار خانۀ خدا مى داند:

پوشيدهاى چو حاج تو احرام نيلگون چون حاج گرد كعبه طوافى همى كنى

حق گفت ايمن است هرآن كو به حج رسيد اى چرخ حق گزار ز آفات ايمنى

جمله بهانههاست كه عشق است هرچه هست خانه خداست عشق و تو در خانه ساكنى

زين بيش مى نگويم و امكان گفت نيست والله چه نكتههاست در اين سينه گفتنى

(غزليات شمس، ج2، ص1102)

همچنين ناصرخسرو دربارۀ عظمت كعبه بر اين باور است كه ملائكه نيز در طواف كعبه هستند:

گفت: نى. گفتمش به وقت طواف كه دويدى به هروله چو ظليم

از طواف همه ملائكيان ياد كردى به گرد عرش عظيم؟

(ناصر خسرو، ص38)

2. تأكيد شاعران بر حج باطنى و انتقاد از حج ظاهرىِ صرف

حقيقت آن است كه براى رهيافت به باطن و معناى يك عمل عبادى بايد از رعايت ظاهر آن آغاز كرد و آيۀ ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوب ؛ «و هركس شعائر خدا را بزرگ بدارد، پس همانا آنها حاكى از پرهيزگارى دلها است.» (حج: 32) حكايت از اين امر دارد و در اصل از تعابيرى كه براى واژۀ «أقم» در آيۀ أَقِمِ الصَّلاۀ ؛ «نماز را برپا بدار» (لقمان: 17) ميتوان در نظر گرفت، همين رعايت وجوه ظاهرىِ آن است. اما بايد اذعان كرد كه توجه و تكيه بر ظاهر، امر چندان پسنديدهاى نيست. ناصر خسرو با بيتى نزديك به همين مطلب ميگويد:

گر فضل رسول از ركن و زمزم جمله برخيزد يكى سنگى بود ركن و يكى شوراب چه زمزم