70«ابراهيم» و «كعبه» و مسائلى كه در ارتباط با شريعت ابراهيمى است، در يادگارهاى شعرى و غير شعرى عرب مشهود بوده است.
بنابر اين، آنچه از نظر اعتقادى در اين شبه جزيره، پيشينۀ تاريخى دارد، اعتقاد به توحيد و عمل به مناسك حجّ ابراهيمى است، اما اين اعتقاد به مرور زمان به انحراف كشيده شد.
ريشۀ بسيارى از سنتها در ظاهر باقى بود، ليكن شكل آن دستخوش تحريف و چندگونه شده بود. در هر صورت اعتقاد به آنها همچنان وجود داشت و اعراب به آن پايبند بودند و مناسك حج به صورت تحريف شده مرتب انجام مىشد.
در اين نوشتار، پس از بررسى علل تاريخى انحراف از دين و مناسك حج ابراهيمى در عصر جاهليت، به انحرافات موجود در مناسك حج قبل از اسلام و اصلاح آن توسط پيامبر (ص) به صورت اختصار پرداخته مىشود:
علل انحراف اعراب از دين و مناسك حج ابراهيمى
1. نا آگاهى و جهل به احكام
جهل و ناآگاهى و نبود دانش به فلسفۀ وجودى احكام و مناسك حج، سبب رخنۀ عقايد شركآلود در آنان شد:
(وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَ ما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْم) . 1
«آنها غير خدا، چيزهايى را مىپرستند كه پروردگار هيچ دليلى براى آنها نازل نكرده است و چيزهايى كه علم و آگاهى به آن ندارند.»
(وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَ خَلَقَهُمْ وَ خَرَقُوا لَهُ بَنينَ وَ بَناتٍ بِغَيْرِ عِلْم) 2
«آنان براى خداوند شريك هايى از جن قرار دادند، در حالى كه آنان خود آفريدۀ خدا هستند و براى خدا پسران و دخترانى به دروغ و از روى جهل ساختند.»
واژۀ «جاهليت» از ريشۀ جهل است، ولى از كتب لغت بر مىآيدكه مراد ازآن، تنها نادانى نيست، حماقت و سفاهت و بىخردى را نيز در بر مىگيرد. 3هميشه جهل در مقابل «علم» نيست، بلكه نقطه مقابل «عقل» و «منطق» است. 4قرآن كريم نيز جاهل را پيوسته به معناى نادان نميداند و از برخى آيات استفاده مىشود كه هر انسان متكبّر و خود رأى جاهل است. 5
در قرآن چهار بار واژۀ «جاهليت» به كار رفته كه عبارتاند از:
الف) پيروى از حكم و حكومت ناحق و رفتار خلاف قانون الهى و مبتنى بر هوا و هوس و روى گردانى از دستورهاى الهى، كه مورد نهى قرار گرفته است؛ (أَ فَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ) . 6
ب) بىتوجهى به وعده و وعيدهاى الهى و بد انديشى دربارۀ افعال خداوند، كه دربارۀ گروهى از ياران پيامبر است. آنان كه با اكراه و نفاق در جنگ اُحُد شركت كرده بودند؛ (يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ اْلأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ اْلأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّه. . .) . 7
ج) بىپروايى زنان در جامعه و نماياندن زيور و آرايشهاى زنانه، كه در هشدار به زنان پيامبر (ص) و جلوهگرى آنان است؛ (وَ قَرْنَ في بُيُوتِكُنَّ وَ لاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ