69
انحرافات مناسك حج در عصر جاهليت
محمد على عادلى مقدم
مقدمه:
(إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُدي لِلْعالَمينَ) . 1
كعبه نخستين خانهاى است كه براى عبادت مردم بنا شد و اوّلين مركزى است كه مسلمانان را به خود فرا خواند.
واژۀ «لِلنَّاس» دلالت بر همگانى بودن اين خانه دارد و بدين معنا است كه مخصوص گروه و قوم خاصى نيست.
و تعبير از پايگاهِ كعبه به «بكّه» كه به معناى «ازدحام و تراكم جمعيت» است، نشان مىدهد كعبه، محورى است كه مردمان، از هر سوى عالم، در گسترۀ زمان، به آنجا ميآيند و بر اثر انبوهى و ازدحام جمعيت، به «بكّه» شهرت يافت.
هنگاميكه كعبه قبلۀ رسمى مسلمانان شد، يهوديان بر آشفتند كه: چگونه عنوان قبله از بيت المقدس به كعبه انتقال يافت؟ ! وحى آمد كه: پيشينۀ كعبه بيش از ديگر بناهاى عبادى است و كعبه نخستين خانه براى عبادت بندگان خدا است 2و اينجا بود كه باور و اعتقاد به حج و عمل به مناسك آن، در تمام ادوار تاريخ پيچيد تا آنجا كه تاريخِ سالها را با معيار حج تعيين مىكردند، همانطوركه در آيات شريف قرآن، در ماجراى حضرت موسى و شعيب (ع) از «هشت سال» به «هشت حج» تعبير شده است؛ (عَلي أَنْ تَأْجُرَني ثَمانِيَ حِجَجٍ
) . 3
از نگاه قرآن كريم اين نكته قطعى است كه ابراهيم به مكه آمد وكعبه را تجديد بنا كرد و اين يادگار و مرام او است و از آنجا كه فرزندش اسماعيل از قبيلۀ جُرهم (كه نخستين ساكنان مكه، پس از هاجر و اسماعيل بودهاند) همسر برگزيد و فرزندان اسماعيل خدمات فراوانى به اعراب كردند، عربها براى مكه احترامى ويژه قائل شدند و پيرو دين ابراهيم (ع) گرديدند.
حتى ملّتهاى ديگر؛ مانند هنديها و صابئيها از ايرانيان و نيزكلدانيان و يهود و نصارى احترام كعبه را داشتند، 4تا آنجا كه ايرانيان معتقد بودند روح هرمز در كعبه حلول كرده است!
حج، يعنى قصد و آهنگ اماكن مقدس و اين عمل از دير زمان در ميان اقوام سامى رايج و جزو شعائر بوده است و كلمۀ «حجاز» لغتى سامى است 5و در ميان عرب نيز مرسوم بوده است.
طبق نوشتۀ كلبى: قبيلۀ «ازد» براى حج به مكه مىرفتند و قريش به قصد زيارت بت عزّى حج مىگزاردند و حج قبيلۀ مذحج عبادت بت يغوث بوده و قبايل قضاعه و جذام و اعراب ساكن شام به محل قيصر حج ميكردند. 6
از امام صادق (ع) نقل شده كه فرمود: «دين پيشين عرب، به دليل وجود بعضى از سنتهاى ابراهيم؛ همچون ختنه، كفن و دفن ميت، ازدواج نكردن با محارم، حج بيتالله الحرام و چيزهاى ديگر، برتر از دين مجوس بوده است.» 7