105محمد ثابت پس از بازگشت از تبعيد، براى دومين بار در عمر خويش به زراعت و كشاورزى پرداخت تا از اين طريق زندگى كند، ليكن بازهم ناموفق بود. سرانجام او در سال 1911 در حالى كه به تازگى مسند قضاوت شهر سليمانيه به او پيشنهاد شده بود، با تحمل رنج و تعب بسيار درگذشت.
دو عمو زادۀ آلوسى وى را در تبعيد به موصل همراهى ميكردند. تنها اطلاعاتى كه در دست است، اين است كه ايشان متعلق به يكى از خاندانهاى نجدى اسفى در بغداد هستند.
از سوى ديگر، ارتباط حاج احمد آسفى با همين خاندان بغدادى بر ما پوشيده است. چه، تمام افراد اين خاندان، بازرگانانى سرشناس بودهاند كه پيوسته ميان عربستان و عراق و شام در حال تردد بودند و نميتوان به راحتى نسب ايشان را بهدست آورد. به هر روى، درك شخصيت و نقش افرادى كه به موصل تبعيد شدهاند، در پژوهشهاى وهابيت عراق در آن دورۀ زمانى خاص، تأثير بسيار دارد. «اليزابت سيريه» در ميان پژوهشهايش در باب حضور وهابيت در سوريه و شام خاطر نشان ساخته است كه در سال 1908 تنها مدافع سرسخت وهابيت، رشيد رضا به خاطر ايراد سخنانى در دفاع از وهابيت، دريك محفل عمومى و انتقاد شديد از آيين تقدس بخشيدن به قبور، مورد حمله و آزار بسيارى قرار گرفت. 1
لقبى كه مخالفان سلفيه در سوريه به رشيد رضا نسبت دادند، نشان دهندۀ تلاش گسترده و دامنهدار ايشان در طرد و لعن تنها گروه مخالف و منتقد دستگاه سياسى محافظه كار و ناتوان حاكم بر دمشق است. برخى صاحب نظران، آلوسى را يك وهابى معتقد دانستهاند كه عقيدۀ اصلى خويش را از ديگران پنهان ميكرد. 2
آثار و نوشتههاى آلوسى بهترين دليل بر ايمان و باور او به گرايشهاى ضدّ وهابى وى است. 3
علت اصلى اين نگاه منتقدين آلوسى را شايد بتوان در تاريخى كه او براى نجد نگاشته و يا خويشاوندى نزديكش با عناصر وهابى در عربستان جستجو كرد. البته با تعليلى ژرف نگرانه و با توجه به مثاليكه پيشتر از رشيد رضا نقل شد، درك نادرست منتقدان از رابطه ميان وهابيت و سلفيه و جايگاه هريك از اين دو انديشه، تركيب ناصحيح ميان معتقدان اين دو طرز فكر را موجب شده است. شرح مبسوط و كاملترى از اين رويداد را ميتوان از قول يكى از شاگردان وفادار آلوسى، شيخ محمد بهجۀ الأثرى دريافت. شيخ محمود آلوسى به مجرد اصرار و خواست شيخ ابراهيم الراوى، سركردۀ طريقت نوبنياد رفاعيه، از بغداد تبعيد شد. 4براى درك بهتر پس زمينههاى اين اظهار نظر الأثرى، بايد در وضعيت عمومى بغدادِ پايان قرن نوزدهم توضيحاتى داد. بيشترين سالهاى عمر 69 سالۀ شيخ محمود آلوسى، در زمان امپراتورى عثمانى گذشت. چنانكه الأثرى در شرح حال شيخ آورده، او هميشه مواضعى دو پهلو و مبهم در قبال حضور دولت جديد، كه جانشين عثمانى شده بود، اتخاذ ميكرد. الأثرى در اين باب مينويسد:
«امپراتورى عثمانى براى پنج قرن متوالى تنها ملجأ و پناهگاه اسلام بهحساب ميآمد. عثمانى تنها نيرويى است كه توانست در مقابل مطامع توسعه طلبانه و ضدّ اسلام غربيها مقاومت كند و جهان اسلام را از شرّ آنان مصون بدارد. اگر خليفۀ عثمانى كه ركن اين نظام حيات بخش سياسى در جهان اسلام است، از بين برود، بيشك جاى آنرا نظامات انحرافى و باطل خواهند گرفت.