88- آيا گوشت‌هاى قربانى يخ‌زده، در راه مصالح اسلامى استفاده شده و به نيازمندان واقعى مى‌رسد؟
برخى از فقيهان برآنند كه: قربانى بايد در منا با اختيار صورت پذيرد. خوردن از گوشت قربانى و خوراندن به ديگران و مستمندان واجب نيست. قربانى در آنجا براى خوردن و خوراندن جعل نشده است تا اگر مصرف نشود، مصداق اسراف قرار گيرد؛ بلكه اصل تنها بر قربانى است، هرچند كه مصرف كننده‌اى نداشته باشد!
برخى ديگر بر آنند كه: هرچند قربانى بايد در منا با اختيار صورت گيرد، اما زمانى كه با دستور صريح قرآن، مبنى بر خوردن و خوراندن از گوشت قربانى، مغايرت داشته و موجب كفران نعمت و اتلاف سرمايۀ مسلمانان باشد، قربانى در منا مجاز نبوده، بلكه بايد محل قربانى به جايى كه اسراف در آن صدق نمى‌كند تغيير يابد.
ما در اين جستار برآنيم با توجه به داده‌هاى اسلامى و اصول فقه، بازخوانى مجددى از موضوع را آغاز و بساط نقد و بررسى را دوباره برافرازيم، تا شايد به راهكار ديگرى هم برسيم.
تعريف و تاريخچۀ قربانى
هرچيزى كه موجب نزديكى به خدا شود، يا هر هديه‌اى كه در راه خدا داده شود، «قربان» گفته مى‌شود. از آنجا كه در عرف گذشتگان، كشتن چهارپايى در پيش پاى ديگران، بهترين هديه و ابراز ارادت به شمار مى‌رفت، حيوان تعيين شده و علامتگذارى شده بدين منظور را نيز «قربان» ناميدند.
فرهنگ قربانى، تاريخچه‌اى به درازاى تاريخ دارد. قرآن مجيد، آنجا كه به داستان دشمنى دو پسر حضرت آدم (ع) اشاره مى‌كند، از قربانى آوردن آن دو به پيشگاه خداوند خبر مى‌دهد.1
روايات، قربانى هابيل را گوسفندى فربه و قربانى قابيل را خوشه‌اى نا مرغوب مى‌شناسانند.2 در نتيجه قربانى هابيل در پيشگاه خداوند پذيرفته مى شود و قربانى قابيل مورد پذيرش قرار نمى‌گيرد.3
تاريخ و آثار باقى مانده از معابد، بتخانه‌ها و آتشكده‌هاى اديان پيشين نشان مى‌دهد كه عبادتگاه‌ها همواره در كنار خود محلى به عنوان مذبح و قربانگاه داشته، و مراسم عبادى در آنجا و با قربانى پايان مى‌يافته است.
قرآن كريم، خود گواه اين مطلب است:
لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكا ؛4 «براى هر امتى قربانگاهى قرار داديم» .
حضرت امام رضا (ع) از جدّش حضرت اميرالمؤمنين (ع) روايت مى‌كند كه فرمود: «اصحاب الرّسّ» مردمى بودند كه درخت صنوبرى را مى‌پرستيدند و قربانى‌ها به آن مى‌دادند؛ سپس با هيزم آتش برافروخته، قربانى‌ها را در آن مى‌سوزاندند. هنگامى كه دود آن به هوا بر مى‌خاست، در برابر درخت صنوبر به سجده مى‌افتادند و گريه و زارى مى‌كردند. . . .5
در تاريخ آمده است:
عُزَّى، خداى بسيار عزيز مشركان، كه معادل ستارۀ زهره بود؛ در نخله، شرق مكه قرار داشت و بيش از ديگر بت‌ها معتبر بود. حرم عزّى از سه درخت تشكيل شده بود و قربانى انسان بدان تقديم مى‌شد.6
شهر حرّان، آنجا كه ابراهيم (ع) دعوت خود را برضد ستاره‌پرستى آغاز كرد، مركز «صابئين» بود. در آن شهر، ستارگان مورد احترام بودند. عقيده به نجوم و ارتباط حركات ستارگان با مقدّرات زمينى به نحو اعلى بود. هر يك از ستارگان را الهۀ يكى از حوادث مى‌دانستند. هياكل «مريخ» و «مشترى» و «زهره» . . . را در محرابگاه نصب مى‌كردند و از آن‌ها كمك مى‌خواستند و گاهى قربانى به آن‌ها تقديم مى‌كردند.7
«مردم دومۀ الجندل هر ساله شخصى را با تشريفاتى انتخاب و در پيشگاه الهه و اصنام خود قربانى و پيكر خونينش را در نزديكى قربانگاه دفن مى‌كردند.
بسيارى از طوايف عرب، وقتى در غارت و جنگ، برحريفان خود پيروز مى‌شدند، اموال آنان را به يغما برده و خودشان را به اسارت مى‌گرفتند؛ از جمله اعمالى كه به شكرانۀ اين پيروزى با اسرا انجام مى‌شد، آن بودكه يكى از زيباترين آنان را درپيشگاه بت‌هاى خود قربانى مى‌كردند! و خون اين قربانى را به عنوان تيمّن و تبرّك و ادامۀ فتح و ظفر، بر سر و روى خويش مى‌ماليدند! پدرانى بر اثر پيش‌آمدهايى نذر مى‌كردند تا يكى از فرزندان خود را قربانى كنند.»8