87
قربانى در حج و مقتضيات زمان
فزونى جمعيت مسلمانان و ورود فنّ‌آورى‌هاى نو در متن زندگى آنان، فصل جديدى را در موضوعات فقهى گشوده، و دانشمندان و فقيهان اسلامى را با چالش جدّى روبرو ساخته است.
رفتن به حجّ، اگر در گذشته با رنج و دشوارى‌هاى طاقت‌فرسايى و در زمان بسيار طولانى ممكن بود، امروز با وجود وسايط نقليۀ تندرو و هواپيماهاى غول پيكر، بسيار راحت و در زمان بسيار اندكى از روز انجام مى‌پذيرد.
راحتى و كوتاهى زمان سفر، و بهبود وضعيت اقتصادى مسلمانان جهان، روز به‌روز بر ميزان زائران خانۀ خدا مى‌افزايد. اين پديده، ناگزير، تغيير برخى از حدود و موضوعيت احكام را نسبت به سابق موجب مى‌گردد.
امروز قربانى در حجّ، يكى از آن مسائلى است كه چهرۀ متفاوتى از گذشته را به تصوير كشيده است. اگر در گذشته، چهارپايان كشتار شده در منا به مصرف غذايى حاجيان و فقيران و مستمندان مى‌رسيد، اكنون ديگر به دليل زياد بودن تعداد حاجيان، برنامۀ غذايى كاروان‌ها و توصيه‌هاى بهداشتى، بدون استفاده رها مى‌شوند. بسيار اندكى از قربانى‌ها را اندك فقراى محل با خود برده و به مصرف مى‌رسانند. بقيه، سال‌ها بود كه به وسيلۀ ماشين آلات، زير خاك دفن شده يا سوزانده مى‌شدند.
اكنون پس از تلاش و مذاكرات دولتمردان جمهورى اسلامى ايران با دولتمردان و مفتيان عربستان سعودى و ديگر كشورهاى اسلامى، كشتارگاه و تأسيسات مناسبى از طرف بانك توسعۀ اسلامى در منا احداث گرديده، و از آن راه توانسته‌اند مقدارى از قربانى‌ها را جمع‌آورى نموده و پس از بسته بندى و انجماد به مستمندان كشورهاى گوناگون اسلامى و گاهى ايران، گسيل دارند.
به هر حال، قربانى در وضعيت گذشته و حال براى بسيارى از حاجيان به صورت‌هاى زير انجام مى‌گرفته يا مى‌گيرد:
1. حاجيان، قربانى را در منا ذبح و رها مى‌كردند، تا توسط كارگران و ماشين آلات دولت سعودى دفن يا سوزانده شوند!
2. حاجيان، پول قربانى را به باجه‌هاى خريد قربانى، مى پرداختند و رسيد مى‌گرفتند، تا مؤسسۀ موجود، به نيابت از آنان، عمل ذبح را اجرا كند؛ يعنى حاجيان از حكم قربانى جز پرداخت پول قربانى به مدير كاروان يا باجه‌هاى اخذ پول قربانى چيزى نمى‌بينند و چيزى درك نمى‌كنند.
3- نمايندگانى به عنوان نايب از طرف حاجيان، عمل قربانى را در مسلخ جديد انجام داده و سپس رها مى‌كنند تا از طريق كشتارگاه ماشينى، نسبت به سلاخى، بسته‌بندى و انجماد آن اقدام شود.
هر سه شكل قربانى، پرسش‌هايى را در ذهن تداعى مى‌كند كه عبارت‌اند از:
در شكل نخست:
- قربانى در تلازم با مصداق عينى اسراف چه حكمى مى‌توانست داشته باشد؟
- حكم قربانى آنجا كه موجب وهن اسلام است، چگونه قابل تعبير است؟
- اساساً فلسفۀ قربانى چيست؟
در شكل دوم و سوم:
- آيا قربانى در همان روز، به نيابت از خريدار قبض، ذبح مى‌شود يا نه؟
- آيا قربانى، طبق احكام فقه شيعه تعيين و ذبح مى‌شود؟
- چه كسى ذبح مى‌كند؟
- با توجه به بى‌خبرى از زمان ذبح قربانى، حكم تقصير چگونه و در چه زمانى بايد انجام شود؟
- بنا به تأكيد قرآن كريم و فتواى بسيارى از مراجع تقليد، كه حكم به خوردن از گوشت قربانى كرده‌اند، اجراى آن با برنامۀ موجود چگونه است؟
- آيا اصلاً چنين عملى با فلسفۀ قربانى در حج سازگارى دارد؟
- قربانى در شكل اخير كه مصداق انفاق است نه قربانى! چه تأثير روحى و روانى براى حاجيان مى‌تواند داشته باشد؟
- در اين صورت، چگونه بين حكم قربانى و حكم انفاق در حج تمييز داده مى‌شود؟