82
*سه خاتون نامدار و نيكوكار
«ما روز جمعه به سببى عجيب در آنجا درنگ كرديم؛ بدين معنى كه براى ملك خاتون - دختر امير مسعود، شاه دربند و ارمنستان تا سرزمين روم - كه يكى از سه خاتونى بود كه به حج آمده بودند، ماجرايى پيش آمد. اين خاتونان همراه اميرالحاج، ابوالمكارم تاشتكين، غلام اميرالمؤمنين كه هر سال از جانب خليفه اعزام ميشود و هشت سال يا بيشتر است كه اين مهم را بر عهده دارد - به مكّه آمده بودند و اين خاتون، به سب وسعت مملكت پدر خود، گرانقدرترينِ خاتونان بود. مقصود از معرّفى و ذكر ماجراى او اين است كه وى شب جمعه با چند تن از خدمتگزاران خاصّ و اطرافيان خود شبانه از بطنِ مُرّ روانه مكّه شد و روز جمعه جاى او در ميان كاروان تهى بود. اميرالحاج معتمدانى از ياران خاصّ خود را به جستجو فرستاد تا او را بيابند و سبب انصراف او را از همراهى با كاروان جويا شوند، از اين رو مردم را به انتظار او نگهداشتند تا شبانگاه روز شنبه بيامد. دربارۀ سبب انصراف اين خاتون نازپرورده، تيرهاى حدس و گمان از هر سو روان شد و اذهان كاروانيان براى فهميدن راز نهفتۀ او به كار افتاد. پاره‌اى مى‌گفتند: سبب انصراف او مخالفت و انتقادى بوده است كه بر رفتار اميرالحاج رانده و پاره‌اى مى‌گفتند: جَذَبات شوقِ مجاورت كعبه مكرّم او را ديگر بار به زيارت آن خانۀ معظّم كشانده است و دانستن غيب بر كس به‌جز خداى نمانده. بارى اصل ماجرا هر چه بود، خداوند آن درنگ و معطّلى كاروان را چارهساز شد و راه ادامه حركت حاجيان باز و خدا را بر اين امر و گشايشِ كار سپاسِ خاصِّ بسيار باد! پدر اين زن - چنان كه پيشتر گفتيم - امير مسعود است و او را مملكتى است چنان پهناور و حكومتى گسترده كه طبق معلومات مسلّم بر ما، بيش از يكصدهزار سوار در خدمت دارد و دامادِ او، همسر همين خاتون، نورالدين صاحب آمِد و جز آن است و نزديك به دوازده هزار سوار دارد. اين خاتون (نيكوكار) را در راه سفرِ حاجيان آثارِ نيك بسيار است و از آن جمله سقاخانه‌هايى است در راه كه براى رساندن آبِ رايگان تعيين كرده و نزديك به سى اشتر و دولابِ آبكشى دارد و همچنين براى تأمين و حمل رهتوشه زائران بيت‌الله از قبيل جامه و زادِ راه و ديگر چيزها نزديك به يكصد شتر اختصاص داده است. شرح كارهاى نيك او به درازا ميكشد. وى نزديك به بيست و پنج سال عمر دارد.
خاتون دوّم مادر معزّالدين صاحب موصل و همسر بابك، برادر نورالدين است كه صاحب شام بود -خدايش رحمت كند - و اين زن را نيز كارهاى نيك و احسان بسيار است.
خاتون سوم دختر دقوس صاحب اصفهان، از بلاد خراسان است، او زنى است گرانقدر و بزرگ شأن كه در اعمال خير پيشدستى ميكند و كارهاى نيك اين هر سه زن و اهتمام آنان بر (انجام) اعمال خير، همراه با شكوه و جلال سلطنتى بسيار شگفتانگيز و تحسينآميز است.16
خاتونانى كه از ايشان نام برديم - اگر خود هر سال حج نگزارند - اشترانى آبكش را همراه موثّقانِ خود با حاجيان روانه كنند كه براى سيراب كردن آوارِگان مانده در راه، در سراسر جادّه در جاى‌هايى معلوم مستقر شوند. در تمام راه، همراه اين شتران آب هست، نيز در عرفات و مسجد الحرام به هر روز و شب، رايگان آب رسانند و آن نيكخواهان را از اين راه اجرى بزرگ حاصل آيد و توفيق (انواع) خدمت جز از جانب خداى جلّ جلاله نيست. در طول راه همواره بانگ سواران بر اشترانِ آبكش شنيده مى‌شود كه مردم را به برگرفتن آبِ رايگان مى‌خوانند و كسانى كه رهتوشه و آبشان تمام شده نزد آنان مى‌آيند و ابريق‌هاى خود را پر ميكنند و منادى به بانگ رسا مى‌گويد: خداوند ملكه خاتون، دختر فلان پادشاه را كه مقامى چنين و چنان دارد پايدار و باقى گذارد. اين سخن را از آن رو ميگويد كه نام آن خاتون نيكخواه را اعلام كند و عملِ خير او را اظهار دارد و از مردم در حق او دعا طلبد، خداوند پاداش كسى را كه كارى خير كند ضايع نسازد! ما پيشتر معناى اين لفظ، (خاتون) را شرح داديم و گفتيم كه مصداق آن نزد ايشان معادل مصداق «بانوى بزرگوار» يا مفهومى شايسته و سزاوار اين لفظ گرانبار شاهانه زنانه است.17
از شگفتى‌هايى كه در امر بديع حفظ آبرو و كسب اشتهار (و علاقۀ بزرگان به داشتن ارج و اعتبار) ديديم اين بود كه يكى از خاتونان ياد شده؛ يعنى دختر امير مسعود - كه پيشتر از او و پدرش ياد كرديم - عصر روز پنجشنبه ششم محرّم و چهارمين روز وصول ما به مدينه، در حالى كه بر تخت روان خود سوار بود و پيرامونش تخت روان‌هاى نديمه‌ها و خادمانش حركت مى‌كرد و قاريان پيشاپيش او مى‌آمدند و (فرّاشانِ) جوان و صقلبيان عمودهاى آهنين در كف، گرد او ميگشتند و مردم را از برابر او دورباش ميدادند. بيامد تا به در مسجد مكرّم رسيد و آنجا در پناه ملحفه‌اى كه بر او افكنده بودند پياده شد و به راه افتاد و براى عرض سلام به پيشگاه حضرت خيرالأنام پيش رفت و كنيزان و بندگان پيشاپيش او مى‌رفتند و خادمان در حق او بانگ به دعا بر مى‌داشتند و نام او را برزبان مى‌راندند. سپس به روضه كوچك كه ميان تربت مكرّم و منبر قرار دارد رفت و در پناه همان چادر نماز گزارد و آن گاه به سوى بدنه غربى روضۀ مكرّم رفت و در آنجا كه گويند محل فرود آمدن جبريل (عليه السلام) بوده بنشست. برابرِ او پرده‌اى افكندند و (فراشانِ) جوان و صقلبيان و پردهداران وى پشت آن پرده و گوش به فرمان او ايستادند. دو عدل كالا براى تقديم صدقه، همراه او به مسجد آوردند. وى تا رسيدن شب همچنان در جاى خود بماند تا خبر رسيد كه صدرالدين رئيس اصفهانى شافعيان كه