83بزرگوارى و حسن شهرت و نامدارى در علم را پشت اندر پشت به ميراث برده، براى برگزارى مجلس وعظِ آن شب كه شب جمعه، هفتم محرم است، به مسجد مى‌آيد. امّا رسيدن او به مسجد تا پاسى از شب گذشته به تأخير افتاد، حرم انباشته از منتظران بود و آن خاتون همچنان در جاى خود نشسته.18
سپس آن مجلس به پايان رسيد و اميرالحاج روانه شد آن خاتون نيز از جاى خود برخاست و برفت. هنگام رسيدن صدرالدين مذكور پرده را از برابر آن خاتون برگرفته بودند. او ميان خادمان و همدمان خود، پيچيده به رداى خويش نشسته بود از احتشام و نامدارى شاهوار آن زن در شگفت شديم.19
*حضور زنان در عمره اول ماه رجب
«. . . از شگفتترين چيزها كه ما ديديم هودج سيد بانو جُمانه دختر فُلَيتَه، عمه امير مكثر بود كه دامان پرده آن به جلوه و شكوهى تمام بر زمين ميكشيد و نيز ديگر هودج‌هاى متعلق به حرم امير و حرم سرداران وى و بسيارى هودج‌هاى ديگر كه از انبوهى و فزونى، شمار آن‌ها بر ما دشوار و تعدادشان بيرون از حد شمار بود. . . در سرتاسر راه، از دو سوى آتشها برافروخته بود، پيشاپيش اشتران حامل هودج‌هاى زنان توانگر و متشخص مكه نيز شمع روشن ميكشيدند.»20
*حضور زنان در عمره روز دوم ماه رجب
چون روز دوم (موسم رجب) يعنى جمعه فرا رسيد راه عمره از انبوهى سواران پيادگان زن و مرد همچون روز پيش بود (و هر كس گرم كار خويش) . زنان پياده نايب الزياره بسيار بود كه در اين راه مبارك بر مردان پيشى مى‌گرفتند. خداوند به لطف خود زيارت همه ايشان را قبول كند. . . .
در اين ميان چون مردان به يكديگر رسند دست ميدهند و به يكدگر دعا ميكنند و براى هم آمرزش ميطلبند و زنان نيز چنين ميكنند.21
*حضور زنان در عمره روزهاى ديگر ماه رجب
در اين ماه (رجب) عمرهگزارى مرد و زن، روز و شب پيوسته بر دوام است امّا اجتماع همگانى و شامل خاص و عام در همان نخستين شام، يعنى شب فرا رسيدن موسم (عيد) نزد ايشان صورت بندد. در اين ماه مبارك درِ گرامى خانه (كعبه) را هر روز ميگشايند و چون روز بيست و نهم اين ماه برسد (ورود به كعبه) تنها به زنان اختصاص داده شود. بدان روز براى زنان در مكه جشنى بزرگ نمايش داده ميشود كه قيامتى است از آرايش (مكّيان) و از پيش براى آن آماده شدهاند.
ما در روز پنج شنبه پانزدهم اين ماه مراسم اجتماعى را براى عمره ديديم كه شبيه مراسم نخستين روز اين ماه بود و يك تن از مردان و زنان مكه نبود كه به عمره بيرون نيامده باشد. كوتاه سخن، اين ماه مبارك سرتاسر از عبادات گوناگون چون عمره و ديگر زيارتها داير و سرشار است و روزهاى نخست و نيمه و نيز بيست و هفتم آن نصيب بيشتر و برجستهترى از اين مراسم دارد.22
*حضور زنان در عمره بيست و هفتم رجب
شب سه شنبه بيست و هفتم اين ماه، يعنى ماه رجب، ديگر بار مراسمى بزرگ در بيرون شدن به عمره از مكيان به ظهور رسيد كه دست كمى از مراسم اجتماع و جشن نخستين نداشت و مرد و زن به همان صفات و هيأتها - كه پيشتر ياد كرديم - براى تبرّك جويى از فضل اين شب، به انبوه بيرون آمدند، چه اين شب از شبهايى است كه فضيلت آن شهرت دارد.23
ابن جبير به جز اين موارد در جاهاى ديگر نيز حضور زنان را در انجام امور معنوى به اجمال گزارش كرده است.24
3. سفرنامۀ ابن بطوطه (770 - 703 ق.)
ابن بطوطه، سفرش را در روز پنجشنبه، دوم رجب سال 725 قمرى آغاز كرد. در آن هنگام 22 سال داشته25 و در سال 756 سفرش را پايان مى‌دهد.26 اين سفر سى سال به درازا ميانجامد. در اين مدت، هفت نوبت حج بهجا مى‌آورد27 يعنى سال‌هاى 726،727 28،728 29،729 30،730 31،73233 32 و 34 749
گزارش تفصيلى سفر حج وى، همان گزارش نخستين سفر است كه در جلد نخست از ترجمۀ سفرنامه، از صفحۀ 154 تا 215 جاى دارد.
ابن بطوطه در اين سفرنامه، به حضور زنان در حج و مناسك و اعمال آن، كمتر پرداخته است كه به آن اشاره مى‌شود: