57

فَإِذَا قُضِيَتْ الصَّلاَةُ فَانتَشِرُوا فِي الاَْرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللهِ. . . .

از سوى ديگر، اين‌گونه يك سو نگرى به حج، در زمان ائمه (عليهم السلام) نيز براى ياران آن‌ها ايجاد سؤال كرد كه آيا تجارت و بهره‌مندى مادى در ايام حج ضررى به حج نمى‌رساند. چنانكه شخصى مثل معاويۀ بن عمار، به امام صادق (ع) عرض كرد: مردى براى تجارت به طرف مكه حركت مى‌كند يا شترى دارد كه كرايه مى‌دهد، آيا حجش ناقص است يا كامل؟ حضرت پاسخ فرمودند: حجش كامل و تمام است. ¹- از آيات ديگرى كه دلالت بر بُعد اقتصادى حج دارد، آيه شريفه ذيل مى‌باشد: وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ. . . * لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللهِ. . . ²است. با توجه به تقابل دو جمله لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ و يَذْكُرُوا اسْمَ اللهِ، برداشت مى‌شود كه حج، دو بُعد دارد; «عبادى» و «غير عبادى» و به يقين يكى از مصاديق بارز منافع، همان منافع اقتصادى حج است كه احتمالاً به دليل اهميت اين بُعد يا جهت مقابله با تفكّر جاهلى، مقدّم بر بُعد معنوى حج ذكر شده است.

شاهد قطعى بر اين‌كه مراد از منافع، اقتصادى هم هست، تمسّك حضرت امام رضا (ع) به اين آيه شريفه است كه در ضمن بيان علل و فلسفه حج فرمود:

«منافع و آثار حج، تمام اهل زمين; از شرق و غرب و خشكى و دريا را فرا مى‌گيرد، چه آنان كه حج را به‌جا مى‌آورند و چه آنان كه به حج نمى‌روند. از اين رو است كه قرآن فرمود: لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ» . ³

- توجيه ديگرى كه مى‌شود براى تقدّم بُعد «غير عبادى» بر «عبادى» در اين آيه مباركه ذكر كرد، جنبه روانى قضيه است كه براى جذب مردم عادى به سوى خانه خدا، ابتدا روى منافع مادّى تكيه نموده و به تعبير مرحوم علاّمه طباطبايى، از آنجاكه انسان به طور فطرى، حبّ ذات دارد و به منافع خويش علاقمند است، در همان اول فرمود : لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ. ⁴

- از جمله آيات ديگر، آيه دوم از سوره مباركه مائده است كه خداوند متعال خطاب به مؤمنان مى‌فرمايد: «احترام كسانى را كه به خاطر معاش و معاد، قصد خانه