56چنين عبادت با معنويت، همراه با بُعد مادى و اقتصادى باشد، بلكه اين مسائل را منافى با روح حج مىدانستهاند و اين خاصيت يك سو نگرى به حج است; همچنانكه اين توهّم در زمان جاهليت هم وجود داشته و خيال مىكردند معامله و تجارت و كسب و كار در ايام حج، حرام و باعث بطلان آن مىگردد. 1اما خداوند متعال براى مقابله با اين طرز تفكّر، آيات متعددى را نازل نموده است كه تعدادى از آنها به شرح زير است:
- لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلا مِنْ رَبِّكُمْ. . . .
«گناهى بر شما نيست كه از فضل پروردگار خود (منافع اقتصادى در ايام حج) برخوردار شويد.» 2شكى نيست كه مراد از «فضل» در آيه، فضل و بهره مادى است; زيرا مسائل معنوى، جاى هيچگونه ترديدى نبود تا بفرمايد: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ. . . همچنان كه مراد از «ابتغاء» ، ابتغاى بعد از اتمام حج نيست; چراكه معامله و تجارت بعد از اعمال حج، جاى بحث و گفتگو ندارد، بلكه آنجا كه محلّ كلام بود، معامله و تجارت در هنگام عمل بود و آيه مباركه هم در ردّ اين نوع تفكّر، با صراحت تمام فرمود:
«هيچگونه مانع و اشكالى وجود ندارد كه مردم از فضل خدا بهرهمند گردند، بلكه با توجه به معناى ابتغاء 3مىتوان در راه كسب آن اجتهاد و كوشش هم نمود و حتى با ملاحظه «مِنْ رَبِّكُم» مىتوان به آن رنگ عبادت داد تا از مصاديق بارز آيه رِجَالٌ لاَ تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلاَ بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللهِ. . . 4به شمار آيد. منتهى بايد مواظب بود كه تجارت در خلال حج، «ابتغاء مِن فضل الله» باشد.
مؤيد ديگر بر اطلاق «ابتغاء فضلاً مِن ربكم» بر امور مادى، نظاير اين آيه در قرآن است كه «ابتغاء فضل الله» بر امور مادى نيز اطلاق شده است; از جمله در سوره مباركه جمعه فرمود:
هنگامىكه نماز پايان گرفت، شما آزاديد، در زمين پراكنده شويد و از فضل الهى طلب كنيد. 5