29قرار داده شده، به اين نكته پى مىبريم كه حج داراى دو بُعد است; «عبادى» و «غير عبادى» .
* مقصود از «مشاهده منافع براى مردم» ; لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ، كه نخستين فلسفه حج قرار داده شده، چيست؟ با توجه به اينكه «منافع» براى تعظيم، تكثير و يا تنويع، جمع و نكره 1آورده شده; منافعى كه تعداد آن كثير و ارزشش عظيم است; براى همين جهت «منافع» ، هم جمع آمد و هم مبهم و به صورت «منفعه، المنافع و منافعهم» ذكر نشده تا به ذهن كسى نرود كه مراد منفعت خاص يا منافع معروف و مشهورى است كه در عبادات ديگر هم يافت مىشود، بلكه مراد منافعى است كه مختص به اين عبادت است و در غير آن پيدا نمىشود 2و ظاهراً منفعتهاى ديگرى هم كه در آيات ديگر، همچون آيات: قِيَاماً لِلنَّاسِ ، 3مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً، 4وَهُدي لِلْعَالَمِينَ 5و. . . ذكر شده، همه از مصاديق بارز منافع در آيه مورد بحث است.
همچنانكه امام هشتم، على بن موسى الرضا در توضيح منافع فرمود:
«. . . مَعَ مَا فِي ذَلِكَ لِجَمِيعِ الْخَلْقِ مِنَ الْمَنَافِعِ لِجَمِيعِ مَنْ فِي شَرْقِ الاَْرْضِ وَ غَرْبِهَا وَ مَنْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ مِمَّنْ يَحُجُّ وَ مِمَّنْ لَمْ يَحُجَّ. . .» 6
«منافع و آثار حجّ، تمام اهل زمين; از شرق و غرب و دريا و خشكى را فرا مىگيرد; چه آنها كه حج مىگزارند و چه آنان كه بهجا نمىآورند.»
با توجه به گستره «منفعت» ، بايد پرسيد: اين چه منافعى است، حتى آنان كه در حج توفيق حضور ندارند را در بر مىگيرد؟ بى گمان، نه «منافع فردى» كه «منافع جمعى» است و اين، در ترتيب آيه، مقدم بر منافع فردى وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللهِ ذكر شده است.
به بيان ديگر، واژه «منافع» ، بدون هيچ قيدى و به صورت مطلق آمده و شامل هرگونه منفعتى مىگردد و كسى حق ندارد بى دليل آن را در بُعدى خاص محدود