116پوشيده شدن ارتفاعات كوهستانى مكه با خانهها و هتلها و تأسيسات تجارى و دولتى و. . . نقشههاى قديمى را رها كردم. پس از دسترسى به چندين نقشه جديد كه در اين ده سال بهطور مستقل و يا در نشريهها و كتابها به چاپ رسيده، از شرق مسجدالحرام (مشهور به القشاشيه) با سه مسير روبهرو شدم كه عقبه به منا منتهى مىشود؛ يكى انفاق السد كه به خيابان ملك عبدالعزيز در محدودۀ منا منتهى مىشود، دوم: انفاق الفيصليه (الملاوى) كه به شارع الروضه، روبهروى پل بزرگ پيادهرو مشهور به جسرالجمرات ختم مىگردد، سوم:
مسيرى كه از شارع مسجدالحرام بهطرف شمال و سپس در جهت شرق به ميدان عدل و از آنجا به جاده و تونل جديد ملك فهد در قسمت شمالى منا و ارتفاعات ثقبه پايان مىپذيرد، چهارم: جادهاى كه از شمال مكه تا شرق آن بهنام شارعالحج وجود دارد. در مسير اين خيابان، كوه نور در سمت چپ نشانى آشكار است. از ميدان عدل مىگذرد و به شارع فهد متصل مىگردد.
من به اتفاق همسرم، مسير چهارم را انتخاب كرديم و به سوى منا رفتيم. پس از پايين آمدن از ارتفاعات ثقبه، در جادهاى رسيديم كه حدّ فاصل كوه و جمرات بود.
در گذشته آن را شارع الكبش مىگفتند؛ زيرا دقيقاً از دامنۀ كوهى مىگذشت كه مسجدالكبش ( \ محل ذبح اسماعيل به دست ابراهيم و تبديل آن به ذبح قوچ \ كبش) بالاى آن، نام و نشانى مشهور بود.
شارع الكبش را امروز شارع ملك فهد گويند كه عرفات و مزدلفه و منا را به شهر مكه متصل كرده است.
ساعتها در منطقۀ اطراف جمرۀ عقبه به بررسى موقعيت جغرافيايى عقبه پرداختم، ولى هيچ نشانى از مسجد البيعه نيافتم.
دانستم كه در مسير خيابان كبش يا ملك فهد نيست. از اين رو، از حدّ شرقى منا، كه به مُحَسِّر شهرت داشته و امروزه حدّفاصل ميان شارع القصر الملكى (در جنوب و ارتفاعات كوه القويس منتهى مىشود) به جستجو پرداختم. دقيقاً در حد منى؛ «من العقبة إلى وادي مُحسِّر» عاقبت بناى قديمى مسجد را دقيقاً سمت شمال غربى جمرۀ كبرى در همان نقطهاى يافتم كه مورّخان و جغرافىدانان از آن يادها كردهاند.
در فاصلۀ ميان بناى قديمى مسجد و جادۀ شمالى جمرات - تأسيسات موقتى احداث شده كه موجب دور ماندن بنا از ديد مسلمانان گشته است.
همچون تشنهاى كه به آب زلال تاريخ