85در موسم حج بازداشت شد و به شهادت رسيد. 1گروه ديگرى از علما نيز به همين ترتيب شهيد شدند و يا مورد ضرب و شتم قرار گرفتند. 2از سوى ديگر، مسلمانان كشورهاى مختلف، با توجه به نهضت استقلالگرايى كه در ممالك زير سيطرۀ عثمانى، بهويژه در قرن نوزدهم آغاز شده بود، در موسم حج و در مجامع مسلمانان، مطالب خود را بازگو مىكردند.
در ميان بزرگان، مصلحانِ بزرگى چون سيد جمالالدين اسدآبادى (1255 - 1384ه. ق.) كواكبى (1266 - 1321ه. ق.) ، رشيد رضا (1282 - 1354ه. ق.) و محمد عبده (1266 - 323ه. ق.) از موسم حج، براى اعلام حمايت از نهضت بيدارى مسلمانان بهره جسته و سيد جمال مسلمانان را به مراعات سطوت خلافت، با توجه به مصالح عاليه، فرا مىخواند. 3اقدامات سلطان عبدالحميد عثمانى در حرمين
عبدالحميد در زمان حاكميتش، حج را از اركان سياست اسلامى خود قرار داد. او شريف مكه را براى نشر دعوت خود در ميان حجاج برگزيد و جهت تسهيل آمد و شد حجّاج، راهآهن دمشق به مدينه را راه انداخت و قرارداد احداث اين خط را با متخصّصان آلمانى در 1319ه. ق. / 1901م. منعقد كرد.
اين خط براى مدتى، در 1326ه. ق به بهرهبردارى رسيد. 4عبدالحميد، عنايت خاصّى به توسعۀ مساجد و مرمّت آن در حرمين شريفين داشت و بسيارى از بناهاى تاريخى و مقدس، كه اكنون به صورت مساجد در اين دو شهر و بهويژه مدينه وجود دارد، از آثار وى است. 5وى در اين مطلب، هدف خود را بارها توجه به شؤون مسلمانان و حرمين اعلام مىكرد.
از اقدامات مهمى كه بهنوعى مىتوان خدمات مجموعۀ عثمانى به حرمين دانست، مقابله با طرح تجاوزكارانۀ نيروهاى صليبى پرتغالى بود كه در نظر داشتند براى شكستن سطوت مسلمانان، از درياى سرخ بگذرند و از جدّه به مكۀ مكرمه حمله كنند. 6كشتىهاى جنگى پرتغال، دوبار براى تصرّف ساحل جدّه وارد جنگ شدند و با مشاهدۀ كشتىهاى عثمانى، عقبنشينى كردند. 7