28همين مطلب اشاره شده است؛ وَ فَدَيْنٰاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ.

پس حج اجمالاً در زمان حضرت ابراهيم تشريع شده بود، اگر چه چگونگى مناسك آن براى ما مشخص نيست ولى اين مقدار مسلّم است كه طواف و قربانى و رمى وجود داشته است. ¹آيا خواب پيامبران حجت است؟

سخن در مورد «خواب» بسيار است. آنچه كه در اينجا لازم است بدان توجه شود، اين است كه خواب‌هاى انبيا هرگز خواب شيطانى نيست بلكه نوعى ارتباط با خداست، چراكه ارتباط انبيا با مصدر وحى به چند صورت ممكن است؛ يكى از آن راه‌ها، خواب است.

ازاين‌رو در خواب‌هاى آن‌ها هيچ‌گونه خطايى رخ نمى‌دهد بلكه همانند چيزى است كه در بيدارى مى‌بينند.

ذبيح چه كسى بود؟

مفسران شيعه و برخى از محققان اهل سنت بر اين باورند كه ذبيح، حضرت اسماعيل بوده، اما در مقابل، گروهى قائلند كه ذبيح اسحاق بوده است.

دلايل قول اول:

1. ظاهر سياق آيات دلالت دارد «ذبيح» اسماعيل بوده؛ زيرا كه خداوند متعال بعد از آيات مورد بحث فرموده است: وَ بَشَّرْنٰاهُ بِإِسْحٰاقَ نَبِيّاً مِنَ الصّٰالِحِينَ . ²همچنان كه امام صادق عليه السلام براى اثبات ذبيح بودن اسماعيل، به همين ظاهر تمسك كرده است؛ در كتاب «من لا يحضره الفقيه آمده است:

«سُئِلَ الصَّادِقُ عليه السلام عَنِ الذَّبِيحِ مَنْ كَانَ؟ فَقَالَ: إِسْمَاعِيلُ عليه السلام لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ ذَكَرَ قِصَّتَهُ فِي كِتَابِهِ، ثُمَّ قَالَ وَ بَشَّرْنٰاهُ بِإِسْحٰاقَ نَبِيًّا مِنَ الصّٰالِحِينَ » . ³2. روايات زياد و معتبرى در منابع اسلامى نقل شده كه ذبيح اسماعيل است؛ از جمله «عن أبي جعفر عليه السلام قال: سألته عن صاحب الذبح، فقال إسماعيل عليه السلام» . ⁴در حديث معتبرى از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمود: «أَنَا بن الذَّبِيحَين» ⁵از آنجاكه