91مى‌گذاشتند؛ به‌طورى كه نوشته‌اند از زمان‌هاى قديم هفت معبد بزرگ و عمومى بوده كه قديمى‌تر از همه، كعبه است. ¹از اين‌رو، موئير، خاور شناس مشهور انگليسى، در كتابى كه دربارۀ شرح حال پيامبر اسلام نوشته، از تاريخ‌نگارى به‌نام ديودور - كه نيم قرن قبل از ميلاد مسيح مى‌زيسته - نقل كرده كه خانۀ كعبه قديمى‌ترين محلى است كه به‌عنوان بندگى خدا براى بشر ساخته شده است. ²در جوامع روايى شيعه و سنى، روايات زيادى نقل شده كه دلالت بر وجود كعبه از زمان آدم دارد كه برخى از اين روايات، مربوط به دحو الأرض است. ³اما بحث اين است كه آغاز مراسم حج و پيشينۀ تاريخى آن، به چه زمانى برمى‌گردد؟ آيا همزمان با وجود كعبه بوده يا از زمان حضرت ابراهيم؟

با توجه به اين‌كه در آيات قرآن، حج و كعبه به حضرت ابراهيم نسبت داده شده، لذا در اين مقاله بررسى تاريخى حج را در ضمن چهار دور، به‌طور جداگانه مورد بررسى قرار خواهيم داد:

1. پيش از حضرت ابراهيم.

2. دوران حضرت ابراهيم.

3. پس از حضرت ابراهيم تا ظهور اسلام.

4. از زمان ظهور اسلام تا كنون.

1. پيش از بعثت حضرت ابراهيم عليه السلام

با توجه به مطالب مقدمه، كه در آن، موجوديت اجمالىِ كعبه پيش از زمان حضرت ابراهيم ثابت گرديد و با ضميمۀ اين مطلب كه كعبه اصولاً براى انجام مراسم حج به‌وجود آمده است، از اين رو وجود اجمالى حج به كمك همان آيات و روايات، كه توضيح آن‌ها در مقدمه گذشت، اثبات مى‌شود.

شاهد اين مطلب، تمسك امام صادق عليه السلام به همان آيات براى اثبات حج آدم و نوح و. . .

مى‌باشد:

قال الحلبي سئل أبو عبد اللّٰه عليه السلام عن البيت أ كان يحجّ قبل أن يبعث النبي صلى الله عليه و آله؟ قال: نعم و تصديقه في القرآن قول شعيب، قال لموسى حيث تزوّج عَلىٰ أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمٰانِيَ حِجَجٍ و لم يقل ثماني سنين، و إنّ آدم و نوحاً حجّا و سليمان بن داود قد حجّ البيت بالجنّ و الإنس و