90

سير تاريخى حج در قرآن

ناصر شكريان

مقدمه

شكى نيست كه از نظر آيات مبارك قرآن، كعبه خانه‌اى كهن و منسوب به حضرت ابراهيم است، اما پرسش اين است كه آيا كعبه پيش از حضرت ابراهيم وجود داشته يا نه؟ همۀ مفسّران شيعه و بيشتر مفسّران اهل سنت بر آنند كه كعبه پيش از ابراهيم عليه السلام بوده و پيشينۀ آن، به زمان حضرت آدم، بلكه قبل از آن برمى‌گردد؛ چون از سويى‌ظاهر اطلاق آيۀ: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبٰارَكاً ¹اين است كه كعبه كهن‌ترين معبد است و از سوى ديگر همۀ انبيا براساس آيات 31، 58 و 59 مريم و آيات ديگر نماز و سجده مى‌گزاردند، پس اگر بگوييم قبله‌گاه آن‌ها غير از كعبه بوده، با اطلاق آيه سازگارى نخواهد داشت. ²و همچنين، اين آيه و آيۀ پس از آن، در مقام بيان مزاياى خانۀ خدا است كه نخستين مزيّت آن، داشتن پيشينۀ طولانى و ممتد ذكر شده است؛ به اين معنى كه محلّى پيش از كعبه پرستشگاه عمومى مردم نبوده وگرنه اوّليت آن باطل خواهد شد.

دليل ديگر اينكه اين آيه در پاسخ به ايراد يهود در تغيير قبله به‌سوى كعبه است كه اعتراض كردند بيت‌المقدس سزاوار به استقبال است، چون‌كه قبل از كعبه ساخته شده و قبلۀ گروهى از انبيا بوده است؛ خداوند به‌وسيلۀ نزول اين آيۀ مباركه، پاسخ داد: اگر كعبه قبله قرار گرفت، جاى تعجب نيست، چون‌كه نخستين خانۀ توحيد و با سابقه‌ترين معبد در زمين است.

همچنان‌كه تاريخ و ساير منابع اسلامى هم دلالت دارند كه كعبه نه‌تنها پيش از بيت‌المقدس بوده، بلكه از زمان حضرت آدم وجود داشته و در تاريخ آمده است كه از زمان‌هاى قديم، تمام ملل و اقوام هند و فارس و كلدانيان و بودائيان و اعراب، كه معتقد به پرستش بودند، به كعبه احترام