100كند. اين عمل در عين اين‌كه يك بدعت بود، سود فراوانى براى قريش داشت كه خود را متوليان حرم مى‌دانستند. بعضى از مفسران اين عادت را در ذيل آيۀ: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللّٰهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ الطَّيِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ ¹يا آيۀ قبل ذكر كرده‌اند. ²جمع‌بندى

از مجموعۀ آيات و روايات استفاده شد كه حج در اين برهه از تاريخ، نه‌تنها وجود داشته، بلكه امرى معروف و مشهور بوده؛ به‌طورى كه معيار شمارش سال قرار گرفته بود و در هر سال اين عمل عبادى انجام مى‌گرفته است. منتهى به‌وسيلۀ سودجويان و قدرت‌طلبان، حج از حقيقت اصلى و توحيدى‌اش منحرف گشت و هركس براى منافع شخصى يا گروهى، چيزى را بر آن اضافه يا جايگزين نمود و عبادت مردم در پاك‌ترين مركز عبادت، تبديل به سوت كشيدن و كف زدن و فحشا و تفاخرات موهوم و آلوده به انواع بدعت‌ها و خرافات گرديد و كانون توحيدى كه به‌وسيلۀ ابراهيم پاكسازى شده بود، تبديل به بت‌خانه و بتكده شد؛ به‌طورى كه هر گروهى كه به مكه مى‌آمد، براى خود بتى داشت و در مقابل آن تعظيم و كرنش مى‌كرد.

4. حج از زمان ظهور اسلام تاكنون

اين برهه از زمان را به سه دوره تقسيم نموده، سپس هر دوره را به‌طور جداگانه بررسى مى‌كنيم:

*. حج در زمان پيامبر خدا صلى الله عليه و آله

*. حج در زمان ائمۀ معصومين عليهم السلام

*. حج در عصر كنونى

الف: حج در زمان پيامبرخدا صلى الله عليه و آله

از مطالبى كه گذشت، اين نتيجه به دست آمد كه: حج در فاصلۀ زمانى ميان حضرت ابراهيم و بعثت پيامبر خدا، از معناى حقيقى خود خارج و دچار تحريف گرديد و كانون توحيد، كه قهرمان توحيد ايجاد كرده بود، مبدّل به بت‌خانه و آلوده به مشتى خرافات و موهومات و بدعت‌ها شد و اين وضع با ظهور اسلام تا زمان فتح مكه؛ يعنى سال هشتم هجرت