98نشان دهد سهم تركان عثمانى در توليد ادبيات حج چه اندازه بوده است. دورۀ طولانىِ حكومت آنان - از زمان تسلّط بر حرمين در سال 923 هجرى، با عنوان خادمالحرمين - ايجاب مىكرد كه به مسائل مختلف حج توجه داشته باشند. طبعى است بخشى از آن، مسائل فرهنگى حج بود كه در اينجا به آن توجه شده است.
عثمانىها، گذشته از اينكه در اين زمينه از خود مايه مىگذاشتند، حامى جريان فرهنگى - تأليفى موجود در حجاز نيز بودند.
ادبيات اسلامى در حجاز پيشينهاى عميق داشت و عثمانىها همواره از آن حمايت مىكردند.
گرچه آن فعاليتها را نمىتوان از توليدات عثمانى دانست، اما به هر روى، بدون حمايت آنان قابل دوام نبود. براى نمونه، آثار بسيار ملاّ على قارى در بارۀ حج، در مكه تأليف مىشد و البته نظاير آن در آن شهر و نيز مدينه، در همۀ ابعاد مربوط به حج از فقه و تاريخ فراوان بود. گفتنى است برخى از اين آثار، حتى خارج از محدودۀ دولت عثمانى بود؛ ازجمله مىتوان به آثار جامى، بهويژه «مناسك الحجّ» او اشاره كرد.
برخى از اهالى شام بودند؛ مانند محيىالدين ابو زكريا يحيى بن شريف نووى دمشقى (م 676) است كه كتاب «الايضاح فى مناسك الحج» را نوشت. با اين همه، آثار ياد شده در فرهنگ حج عثمانى مورد استفاده قرار مىگرفت. خلاصه بايد گفت، حمايت آنها از كارهاى مربوط به تاريخ مكه و مدينه، سبب شده است كه در اين حوزه، فعاليت توليدى بيشترى انجام گيرد كه نمونههاى آن را ملاحظه خواهيم كرد.
در موضوع منازل حج نيز كارهاى فراوانى انجام گرفته است؛ بهطورى كه نويسندۀاينسطور، خودهشتاد و هشت نسخۀ خطى را در اين زمينه از نزديك ديده است.
سفرنامههاى حج نيز متعدد بوده و آثارى هم در بارۀ معمارى بناهاى مكه و مدينه نوشته شده است كه به آنها نيز مرور خواهيم كرد.
بايد بدين نكته توجه داشت كه دولت عثمانى در قبال حج و برگزارى آن و نيز حراست و حفاظت از شهرهاى مقدس و نيز زائران خانۀ خدا، مسؤوليت مستقيم داشت و هر نوع تخطى از انجام اين مسؤوليت، تبعات ناگوارى روى مشروعيت آن نزد مسلمانان بهجاى مىگذاشت. به همين دليل در زمينههاى مختلف؛ از جمله رسيدگى به