114شايد دليل آن اين بوده كه همراه اشخاص باشند و جاى زياد نگيرند.
به اينگونه كتابها، به جاى منازل و مراحل، گاه مسافت و مسير هم گفته مىشد.
براى نمونه، نام يكى اين كتابها، «كتاب مسير شوق الأنام إلى الحج» بود.
سبب اندك بودن تعداد كتابهاى مراحل و منازل آن بود كه راه كاروان مشخص بود و نياز به نوشتن بيش از آن در اين باره نبود. با اين حال، چون بسيارى از زائران، در عمر خود يك بار به حج مشرّف مىشدند، علاقمند بودند تا فهرستى از منازل و مراحل بدانند؛ بهخصوص اين كتابها، براى كسانى كه بنا داشتند از نيمه راه به كاروان دولتى بپيوندند، يا احياناً عقب مىافتادند و مىخواستند محاسبه كنند كه كى و در كجا مىتوانند به كاروان ملحق شوند، فايدهبخش بود. كاروانهاى كوچك محلّى، مىبايست از زمان رسيدن كاروان به اوّلين نقطهاى كه مىتوانند به كاروان دولتى ملحق شوند، آگاهى داشته باشند.
بحث مسافت و واحدهاى اندازهگيرى هم مطابق مرسوم صورت مىگرفت. واحد ساعت، يكى از رايجترين واحدهاست كه البته گاه به حسب آن، مسافت را به فرسنگ، پاى اسب، پاى شتر، يا پاى آدم تعيين مىكرد.
بهطور كلّى، برخى از اين آثار بسيار مجمل است؛ بهطورى كه فقط ساعت و نام منزل را مىآوردند، اما برخى ديگر مفصل بوده و حالت سفرنامهاى تفصيلى پيدا مىكند.
برخى از آنها بهطور كامل مسير از استانبول تا مكه را دارد، اما برخى ديگر اختصاص به برخى از مسيرها؛ مثلاً راه قدس - مدينه، راه شام - مدينه و يا. . . دارد. اين مطلب بستگى به عوامل متعددى دارد.
روشن است يكى از فوايد جانبىِ اينگونه آثار، ارائه كردن آگاهىهاى جغرافيايى از شهرها، روستاها، راهها، كوهها، چشمهها، آبها و غيره بود. مسألۀ آب بهخصوص در فاصلۀ ميان شام و مكه، بسيار اهميت داشت و به همين دليل در اين باره كه آب و چشمه در آنجا هست يا نه، حساسيت خاصى وجود داشت. اين مسأله به خصوص ميان استانبول تا انطاكيه زياد مطرح نبود اما بعد از آن، از حلب به اين سو، آب مهمترين مسأله مىشود.
به هر روى اين آثار در حال حاضر، منبعى براى شناخت اين مسيرها و شهرها و