105گذشت كه در عثمانى، علماى دين از كتابهاى عربى استفاده مىكردند. تودۀ مردم تركى مىخواندند و گهگاه آثارى به فارسى هم نوشته مىشد. براى نمونه «كتاب في مناسك الحج» از محمدبن محمد عينتاب (م 790) است كه به تركى نوشته شده و در كتابخانۀ كوپريلى، محمد عاصم بيك:
ش116 موجود است و 139 برگ دارد.
گاهى عنوان عربى انتخاب مىشد اما محتوا تركى بود. مانند «كتاب مناسك الحج عن الغير» كه نام عربى است اما كتاب به زبان تركى است. مؤلف آن سنان افندى و نسخۀ آن در كتابخانۀ سليمانيه، يازما باغيشلر ش1003، موجود است.
از اين آثار، يك نمونه نيز اثر فارسى در مناسك با نام «مناسك حج» است كه در كتابخانۀ سليمانيه، لالا اسماعيل: 102 نگهدارى مىشود. بسا اين نسخه از مناطق فارسى زبان به اين كتابخانه منتقل شده باشد.
گاهى هم عنوان كتاب به زبان تركى انتخاب مىشد؛ مانند كتاب «مناسك حج رسالهسى» از سنان الدين محمدبن يوسف كه نسخۀ آن در 104 برگ در سليمانيه، حاجى محمود افندى: ش1058 نگهدارى مىشود.
همانگونه كه در عناوين پيشگفته آمد، برخى از كتابهاى مناسك، منظوم است؛ از جمله مىتوان به كتاب «منظوم مناسك حج» اشاره كرد كه مؤلف آن را نمىشناسيم و در سال 1183 نوشته شده و نسخۀ آن در سليمانيه، حاجى محمود افندى، ش1/6405 موجود است. اثر منظوم ديگر با نام «مناسك حج كامل» كه در قرن نوزدهم، در چهل برگ، در سال 1845 نوشته شده و در موزۀ توپقاپىسراى به شمارۀ 280/3546 A نگهدارى مىشود.
نگرش برخى از اين آثار صرفاً فقهى است و برخى جنبۀ عرفانى و معنوى دارد؛ از جملۀ «مناسك الحج معنويه» است كه نويسندۀ آن، محمد شرفالدين بوده و در سليمانيه، يازما باغيشلر، ش1/4308 نگهدارى مىشود.
علاقه به تصوّف در حوزۀ عثمانى سبب استفاده از آثارى مانند «مناسك جامى» بود كه خودِ مؤلف به عنوان يك صوفى مشهور شناخته مىشد.
ازكهنترين آثار مناسك، «مناسك حج» محمدبن محمد خواجه پارسا (م 822) رييس صوفيان نقشبندى است كه قبر او در بقيع مورد توجه عثمانىها بود. نسخههايى از