80تهيدستان و درماندگان صدقه پرداختند كه وبا از ميان آنها به سرعت رخت بربست.» ¹در كنار اين داده‌هاى ارزشمند، ابن طوير به پراكندگى اين اپيدمى در قارۀ اروپا اشاره مى‌كند و مى‌گويد: «در سرزمين مسيحيان از اين بيمارى چندان جان دادند كه جز خداى كس شمار آنها را نمى‌داند. ²نويسنده در اين گزارش به زياده‌روى يا ايجاد وحشت نمى‌گرايد، اگر چه بر پايۀ گزارش بهداشتى ساكنان اروپا و تحقيقات پزشكى كه با تحوّلى علمى همراه بوده، حاكى از آن است كه كوليرا عملاً كشت و كشتار دهشتناكى به بار آورده و براى مثال شمار كشتگان انگلستان به 5500 نفر و كشتگان فرانسه به بيش از 000/100 نفر مى‌رسيدند.» ³پيش از پايان دادن به گزارش ابن طوير از كوليرا، شايسته است سخن او را دربارۀ وضعيت حاجيان نسبت به اين بيمارى يادآور شويم. او مى‌گويد: «در راه مكّۀ مكرّمه بوده كه خبر شيوع اين بيمارى را شنيده، ولى اين او را از ادامۀ سفر حج باز نداشته، چنانكه در بسيارى از حاجيان تأثيرى ننهاده است و تنها اندكى از ايشان از ادامۀ راه براى اداى فريضۀ حج منصرف شدند. ما پيش از رسيدن به مكّه هنوز در راه بوديم كه از وجود اين اپيدمى آگاه شديم، ولى از اينكه باز گرديم، سر باز زديم و بسيارى از حاجيان نيز نپذيرفتند كه راه برگشت در پيش گيرند. ⁴پس از يورش نخستين كوليرا، بار ديگر اين بيمارى از سال 1831 م تا سال 1912 م در طول هشتاد سال، بيست و هفت بار يعنى هر سه سال يك بار ⁵مكّه را در برگرفت و در برخى از اين سالها فاجعه به بار مى‌آمد؛ چنانكه در وباى سال 1865 م ارزيابى‌هاى كشتگان، نشان دهندۀ 000/15 حاجى و 000/30 قربانىِ ديگر از مجموعِ 000/90 حاجى ⁶است و در وباى سال 1893 م وبا از مجموع 000/200 حاجى جان 000/40 تن از ايشان را ستانْد.» ⁷سوگمندانه، سفرنامه نويسان بعدى يا دست كم كسانى كه توانستند از سفر خود باز گردند، عطش ما را دربارۀ اين مرگ و مير فرو نمى‌نشانند و آنچه آورده‌اند، جز اشاراتى گذرا نيست، و در انتظار آنچه مدارك جديد - كه هنوز در بند مراكز نگاهدارى نسخ هستند - از آن پرده برمى‌دارند اشاراتى است كه ما اينك پاره‌اى از آنها را يادآور مى‌شويم: