78به گرد شهرش، حصارى از شاخصهاى زمانۀ خود كشيديم تا مسافران ديار معنى، از مسير دروازههاى نفس ما عبور كنند.
شيوۀ بيان
تلاش كردهام نشان دهم كه هر قسمتى در ارتباط با ديگر قسمتها معنى پيدا مىكند و اهميت خود را نشان مىدهد. تلاش كردهام شيوهاى را برگزينم تا خواننده در برابر نوشتهها خاموش نماند، انديشۀ شما در همۀ سطوح آن به جريان افتد. تلاش كردهام تا اسناد فراموش شده را به حركت وادارم تا در جهت نو انديشى بر اسناد، احساس شما را تحريك كنم. تلاش كردهام با تفكرى تاريخ او را بيان كنم كه تصاوير زنده قادر به ترسيمى از آن باشد. تلاش كردهام تا نشان دهم محمد صلى الله عليه و آله در هر تلاشى، به همان ميزان كه فرديت بشرى او مايه مىگرفته، ارادۀ الهى را نيز منعكس مىكرده است. تلاش كردهام بيانى را برگزينم كه دقيقاً مرز بين تحليل و تحليلگر و واقعيت را نشان دهد. . . در اين تلاشها نمىدانم كه اين گمشده در خود، كجا پيدا مىشود؟ كجا شبنمى از دريا هستم و كجا غرقه در دريا؟
موضوع پژوهش
موضوع اصلى ادامۀ مدينهشناسى است كه سيرى در جغرافياى اسناد مدينۀ عصر پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله است. در مجلد 3 مدينهشناسى، مسير هجرت محمد صلى الله عليه و آله از مكه تا مدينه موضوع اصلى ماست. براى چنين سيرى، لازم بود در سه مسير سير كنم. يكى تحليل تاريخى حيرت هجرت، دوم بررسى اسناد تاريخى مسير هجرت او و سوم تطبيق آن اسناد تاريخى با نقشهها، تصاوير ماهوارهاى و عكسبردارى و مواضع و موقعيتهاى كنونى و جغرافياى آن. هر سه مسير، هم سير هجرت است و هم هر سه سير مسير هجرت.
شايد اگر بيست و پنج سال قبل مىدانستم كه مدينهشناسى به كجا خواهد انجاميد، مجلد اول را به هجرت اختصاص مىدادم. ولى آنقدر حوادث و تلاطم زندگى پرفراز و نشيب بود كه نمىتوانستم براى مدينهشناسى؛ طرح جامعى تهيه كنم. مجموعۀ مجلدات مدينهشناسى، يك كار شخصى با امكانات محدود شخصى است و هنگامى توانستم به مسألۀ هجرت بپردازم كه خود از سال 1368 خورشيدى در متن