166
10 - نبود امكانات بهداشتى
يكى از مشكلات جدى حاجيان در سفر حج، مسألۀ بهداشت و درمان بوده است.
حاجيان در بين راه و نيز در مكه و مدينه دسترسى به امكانات بهداشتى و درمانى كافى نداشته و درنتيجه بسيارى در بين راه مى‌مردند و يا به بيمارهاى عفونى و مزمن مبتلا شده و تا سال‌ها گرفتار عواقب آن بودند. مسافران كشتى‌ها به‌دليل نبود پزشك و مبتلا شدن به بيمارى‌هاى ناشناخته نمى‌دانستند چه‌بايد بكنند؟
مرحوم مير سيد احمد هدايتى (م1264 ه. ق.) از داخل كشتى چنين گزارش مى‌دهد:
. . . اغلب مسافران تنشان دانه‌هاى قرمز بيرون زد، در حدود مغرب يك‌نفر مسافر ترك ديگر، زندگانى را وداع گفت و جنازه‌اش طعمۀ حيوانات بحرى گرديد. 1فرداى آن روز كشتى گرفتار طوفان شد، ضربات امواج، كشتى كوه‌پيكر را مثل گاهواره پهلوبه‌پهلو مى‌كرد، مسافرين به روى يكديگر مى‌افتادند و نماز را ايستاده نمى‌شد بخوانند و غالباً مبتلا به اسهال و استفراغ شدند، سه‌نفر هم فوت كردند كه جنازۀ آن‌ها پس از تغسيل به دريا انداخته شد. 2وى سپس مى‌افزايد: . . . مبتلا به مرض داءالبحر شدم. . . تا ظهر از پا درافتاده، بى‌هوش شدم. براى دو سه‌ساعت به غروب، چشم باز كردم ديدم رفقا دور من جمع شده‌اند و آب هندوانه به من مى‌خورانند فوراً تمام سطح بدنم قرمز شد و كئير بيرون زد و تب خيلى شديدى عارض شد. . . . 3او مى‌افزايد: [ در جده ] غالباً حجاج مبتلا به تب مخصوصى مى‌شدند كه دوسه روز طول مى‌كشيد و قطع مى‌شد. 4ميرزا على‌خان اعتمادالسلطنه در رابطه با بيمارى خود و تعدادى از حاجيان مى‌نويسد:
به‌عادت مستمره روز بيست [ و ] هشتم شوال، از «مزيرب» خراب‌شده حركت شد، كه در دنيا از «مزيرب» ، بد آب و هواتر گويا نباشد، چنان‌كه اكثر از حاج عجم، در آنكه توقف داشتند ناخوش شدند و اكثرى از آن ناخوشى‌ها تلف