146
3- سير تاريخى اين مسأله
سير تاريخى اين مسأله نشان مىدهد كه در كتب فقهى چنين شرطى براى فقيهان مطرح نبوده است. آنان يا به مسألۀ نيابت در قربانى نپرداختهاند و يا آنكه از شرط ايمان سخن نگفتهاند. اينك مرورى بر كتب فقهى تا عصر حاضر خواهيم داشت تا اين ادعا به اثبات برسد.
در فقه الرضوى تنها اين عبارت به چشم مىخورد:
«اگر پول داشتى و به قربانى دسترسى نداشتى، پول را نزد مردى از اهل مكه قرار ده تا در ماه ذىحجه قربانى خريدارى كند و به جاى تو ذبح كند.» 1شيخ صدوق (م 381 ق.) در مقنع 2و هدايه 3از اين شرط سخنى نگفته است، همانگونه كه مقنعۀ شيخ مفيد (م 413 ق.) خالى از اين اشتراط است. 4در كتابهاى انتصار 5و ناصريات 6سيد مرتضى (م 436 ق.) نيز مسأله نيابت مطرح نيست و در جملالعلم والعمل وى تنها اين عبارت به چشم مىخورد:
«بهتر آن است كه خود قربانىاش را ذبح كند.» 7ابوالصلاح حلبى (م 447 ق.) در الكافى فقط به اين مطلب بسنده كرده است:
«مستحب است صاحب قربانى خود عهدهدار ذبح شود يا با ذبح كننده مشاركت كند.» 8شيخ طوسى (م 460 ق.) در نهايه با فرض عدم دسترسى به قربانى نوشته است:
«اگر پول قربانى را بهمراه داشت، آن را نزد كسى كه به وى اعتماد دارد قرار دهد تا برايش قربانى خريدارى كند.» 9ايشان در كتاب الجمل والعقود مطلبى در اين باب ندارد. 10سلّار (م 463 ق.) در المراسم العلوية 11و ابنبرّاج (م 481 ق.) در جواهر الفقه 12به مسألۀ نيابت در قربانى نپرداختهاند. البته ابن براج در كتاب ديگرش المهذب به اجمال از نيابت سخن گفته ليكن از شرط ايمانِ نايب سخن نرانده است. 13راوندى (م 573 ق.) در فقهالقرآن نوشته است:
«اگر قربانى را نيافت و پولش را در اختيار داشت آن را نزد فرد ثقهاى قرار دهد تا قربانى را خريدارى كند و تا پايان ذىحجه ذبح كند و اگر تا پايان ذىحجه نتوانست، در ذىحجه سال آينده