30زمينههاى اقتصادى، اجتماعى، سياسى، اخلاقى و فرهنگى تحقق مىبخشد. حج و عمره مدرسه عملى تربيتى است براى ايجاد مساوات كامل ميان مردم در ظواهر زندگى و حقوق و تكاليفشان. در اين اجتماع عظيم توانگران از مستمندان ممتاز نيستند و نيازمندان نشانهاى از فقر بر چهره ندارند. زمامداران را از شكوه و عظمت سلطنت نشانى نيست و افراد متنفذ و سرشناس، نفوذ و شخصيتشان بىرنگ مىشود. بطور خلاصه هيچيك از آثار و علائم برترى و تفوق طلبى در انديشه و عمل مشاهده نمىشود. همه دست تضرّع به بارگاه بىنياز برآورده و تمام همّ خويش را به مناسك و شعائر چون وقوف به عرفات و مشعر، رمى جمرات و طواف خانۀ كعبه و سعى صفا و مروه و حلق و تقصير متوجه ساختهاند و پس از انجام مناسك، به گفتگو مىپردازند تا از كمك و مساعدت و امكانات و دستآوردهاى مادى يكديگر بهرهمند شوند. و نيز در خلال انجام مناسك، با يكديگر انس گيرند و در خلال گفتگوها، طريق رهايى از بيمارى بخل و آزمندى را بياموزند و روح بخشندگى و سخا و انفاق در راه خدا را تقويت كنند، خونهاى قربانى برزمين ريخته شود و ثمرات نيك آن عائد مستمندان گردد و همگان از آن بهرهگيرى كنند. 1بدين ترتيب مسؤوليت اجتماعى و تعهدات انسانى، براساس شالوده مستحكم ايمانى، در عائله بزرگ اسلامى شكل مىپذيرد و نيازمندان اين خانوادۀ بزرگ مورد حمايت قرار مىگيرند و آثار و نتايج دعاى پيامبر بزرگ خدا، ابراهيم خليل - عليهالسلام - به وقوع مىپيوندد كه با خداى خود گفت:
«پروردگارا! من از فرزندان خويش كسانى را در اين سرزمين خشك و بى آب و علف در كنار خانۀ محترم تو سكنىٰ مىدهم تا نماز بپا دارند. خدايا! دلهاى مردم را به سوى آنان متوجه گردان و از نعمتهايت روزى ده تا سپاسگزار تو باشند.»
«ربنا انى أسكنت من ذرّيتى بوادٍ غير ذى زرع عند بيتك المحرَّم رَبَّنٰا ليقيموا الصلوة فاجعل أفئدةً منالناس تهوى اليهم وارزقهم من الثمرات لعلهم يشكرون.» 2
همبستگى ايمانى و اسلامى
همچنين در پرتو اجتماع باشكوه حج، شعور ايمانى امت نسبت به همبستگى اسلامى