29منافع اخروى؛ يعنى عفو و مغفرت است.»

ابن عباس گويد: منظور منافع دنيوى است. بدينگونه كه در ايام حج مسلمانان به تجارت بپردازند؛ يعنى اجازۀ تجارت به حاجيان داده شده است همانگونه كه آيه «ليس عليكم جناح أن تبتغوا فضلاً من ربكم» ¹نيز بدان اشاره دارد.

قرطبى گويد: شك نيست كه نظر آيۀ كريمه به تجارت است. اما جمهور مفسّرين ترحيج داده‌اند كه «منافع دنيوى و اخروى» منظور باشد. زيد از قول ابن عباس نيز همين را آورده است. ابن ابى حاتم روايت كرده كه منافع اخروى عبارت است از رضوان و خشنودى خداى تعالى و منافع دنيوى عبارت است از گوشت قربانى و ذبائح و تجارت.

مجاهد كه يكى از مفسرين است، منافع دنيوى را به تجارت تخصيص داده و گويد:

آنگاه تجارت مجاز است و كراهت ندارد كه هدف اصلى از سفر، حج نباشد. و البته اين بعيد به نظر مى‌رسد كه مقصود از منافع، تجارت باشد. زيرا منافع مورد نظر در فراخوان حج و دعوت مسلمين، براى اين عبادت بزرگ، هرگز نمى‌تواند به تجارت محدود شود بلكه عادت بر اين جارى شده كه تجارت هم صورت پذيرد و شرع مقدس از آن نهى نفرموده است.

اگر بخواهيم با واقع‌بينى و نگرش جامع و گسترده به مسأله بنگريم، بايد بگوييم آيه مذكور منافع بسيارى را شامل است؛ يعنى مسلمين بيايند و هرگونه خير و منفعتى را كه مورد رضاى خداوند است و در امر دين و دنيايشان نقش دارد، شاهد باشند. منافعى كه جز از طريق حج قابل دسترسى نيست و خداوند با فضل و انعام خود آن را براى مسلمين ميسر ساخته است و دليلى وجود ندارد كه آن را به پاره‌اى منافع، محدود و محصور سازيم؛ زيرا رحمت واسعۀ الهى همه چيز را در بر مى‌گيرد.

ابن عربى گويد: دليل اين تعميم همانا واژۀ «منافع» است كه بصورت مطلق و كلى آمده است. مؤيد اين تفسير، آيۀ «ليس عليكم جناح ان تبتغوا فضلاً من ربكم» مى‌باشد كه به اجماع مفسرين مقصود از «فضل» تجارت است. بنابراين، منافع شامل منافع دنيوى و اخروى است.

منافع دنيوى

اما منافع دنيوى؛ ²عبارت است از عواملى كه ارتقا و تعالى حيات انسانى را در