76آيات آفاقى و انفسى آشنا سازد. قرآن اعتقاد به «غيب» را در كنار اعتقاد به «شهادت» مطرح كرده و پايۀ دين را كه همان اعتقاد به غيب است، تقويت نمود. البته قرآن انديشه حسّى را به كنارى ننهاد بلكه آن را به گونهاى هدايت كرد تا از راه تأمل در آن، عقل تقويت شود و از آن طريق راه به سوى خدا و غيب برد. آيات زيادى را در قرآن مىشناسيم كه مردم را دعوت به شناخت آيات آفاقى كرده است. نفس اينكه قرآن يك «معجزۀ فكرى» بوده در تقويت ابعاد انديشه و تعقل تأثير چشمگيرى داشت. زمانىكه مشركان معجزات حسى مىخواستند، خداوند از آنان مىخواست تا در همين قرآن تأمل كنند و حقانيت اسلام را دريابند. 1تمجيد قرآن از علم و آگاهى و بكار بردن مفاهيم گستردهاى كه در حول و حوش فهم و درايت 2است، نشانى است بر حركت تبليغى گستردۀ قرآن در باز كردن راه انديشه و تعقل، راهى كه در نهايت تمدن عظيم اسلامى را پديد آورد.
گفته شد كه تقليد از گذشتگان و اعتبار و ارزشى كه مشركان براى فرهنگ گذشتۀ خود قايل بودند، مانع بزرگى بر سر راه رشد و دگرگونى جامعه بود. شخصيت قبيله بسته به حفظ ميراث قبيله و پيشينۀ تاريخى آن داشت.
به همين دليل بود كه از مهمترين دلايل دشمنى مشركان با اسلام اين بود كه رسول خدا - ص - فرموده است: «پدران و اجداد آنان در گمراهى بوده و به همين دليل در دوزخ هستند.» 3قرآن اينگونه تقليد در اعتقادات و ارزشهاى بىپايه را مورد حمله قرار داد و از آنان خواست تا پايۀ تصميمگيرى خود را «علم» و «برهان» قرار دهند. خداوند فرمود:
«ولاتقف ماليس لك به علم، ان السَّمع و البصر و الفؤاد كلُّ اولئك كان عنه مسؤُلاً» . 4
«از پى آنچه ندانى كه چيست مرو، زيرا گوش و چشم و دل، همه را بدان بازخواست كنند.»