66است. خدايى كه به وسيلۀ قلم آموزش داد، به آدمى آنچه را كه نمىدانست.
آموخت. حقاً كه آدمى نافرمانى مىكند، هرگاه كه خويشتن را بىنياز بيند. هر آينه بازگشت به سوى پروردگار توست. آيا ديدى آن كس كه منع مىكند، بندهاى را كه نماز مىخواند؟ چه مىبينى اگر آن مرد بر طريق هدايت باشد؟ يا به پرهيزگارى فرمان دهد؟ چه مىبينى اگر تكذيب كند و روىگردان شود؟ آيا ندانسته است كه خدا مىبيند؟ حقا كه اگر باز نايستد موى پيش سرش را مىگيريم و مىكشيم، موى پيش سر دروغگوى خطاكار را. پس همدمان خود را هم بخواند. ما نيز كارگزاران دوزخ را فرامىخوانيم. نه، هرگز از او پيروى مكن و سجده كن و به خدا نزديك شو.»
اشارت تاريخى سورۀ علق بدين شكل است كه آيات نخست آن تقريباً به اجماع محدثان و سيرهنويسان، نخستين آياتى است كه در غار حرا بر رسول خدا - ص - نازل شده است. در ادامه اشاره به شخصى شده كه از نماز خواندن بندۀ خدا جلوگيرى مىكرده است. گفتهاند كه اين دربارۀ ابوجهل است. زمانى كه رسول خدا - ص - در كنار كعبه نماز مىخواند، ابوجهل او را از نماز خواندن منع مىكرد. 1پيامهاى خداوند در اين سوره چنين است كه از نام خدا آغاز مىشود، سپس به خلقت انسان و آموزش او با قلم مىپردازد. آنگاه طغيان او را ناشى از احساس بىنيازى و خودسرى او مىداند، تا جايى كه در برابر رسول خدا - ص - مىايستد و نه تنها خود در برابر خدا عبادت نمىكند، از عبادت ديگران نيز منع مىكند. پس از آن خداوند دو وضعيت متفاوت انسان را به مقايسه مىگذارد. يكى زمانى است كه بر طريق هدايت است و ديگرى آن كه تكذيب مىكند و روىگردان مىشود. عذاب و خذلان الهى در انتظار اوست.
پيامهاى كه در سورۀ مدثر آمده، براى شناخت اولين آموزههاى قرآن قابل توجه است. قسمتى از آيات را ياد مىكنيم: «اى جامه در