132بى‌اطلاعى كرده وگفت: گمان نمى‌كند قوم وى بدون آگاه ساختن وى، چنين اقدامى را انجام داده باشند. با اين حال، قريش به جستجوى برخى از سران مسلمان شدۀ اوس و خزرج پرداختند. آنها سعد بن عباده را در منطقه «اذاخر» در مكه دستگير كرده و مورد ضرب و شتم قرار دادند، زمانى كه جبير بن مطعم ¹خبر وى را شنيد، بدليل نقشى كه سعد در حفظ مال التجارۀ آنها در يثرب و مسير شام داشته، گفت تا وى را آزاد سازند. ²

ابن سعد مى‌افزايد: انصار كه نگران سعد شدند، قصد آن داشتند تا براى خلاصى وى اقدام كنند اما با آمدن سعد همگى به مدينه رفتند. با بازگشت آنان به مدينه، اسلام در اين شهر بطور گسترده، شيوع يافت.

5 - دلايل گسترش سريع اسلام در مدينه

نگاهى به چگونگى گسترش اسلام در مدينه نشان مى‌دهد كه اسلام در همان سالهاى نخست، (از 12 بعثت تا هجرت رسول خدا - ص -) در اين شهر فراگير شده و پس از هجرت، جز چند طايفۀ محدود، ديگران اسلام را پذيرفته بودند. اين مسأله، در قياس با روند گسترش اسلام در مكه، به هيچ روى قابل قياس نيست؛ به همين دليل بايد دلايل ويژۀ خود را داشته باشد. در اين باره به چند مسأله مى‌توان اشاره كرد. برخى از اين مسائل گرچه موردى است، اما مى‌تواند تا حدودى تعميم داده شود. موارد ديگر جنبۀ تحليلىِ عمومى دارد.

الف: از جمله مسائلى كه هم مى‌تواند جنبۀ موردى داشته باشد و هم يك پايه تحليلى عمومى؛ اين است كه مردم مدينه آمادگى بيشترى براى تأثيرپذيرى از قرآن داشته‌اند. اين آمادگى را بايد در روحيات ساكنان اين شهر و موقعيّت خاص جامعۀ آنها دانست. ما در قسمتهاى بعدى بخشى از اين شرايط و تفاوتهاى آن را با وضعيت مكّه بيان خواهيم كرد. در اينجا