140بسيار اندك در اين سفرنامه نيز انعكاس يافته است: «يك نفر سيد اصفهانى با يك نفر كاظمينى صحبت مشروطه و استبداد نمودند.»
در پايان اين سفرنامه نيزهمان محمدعلى نصير الممالك، پسر مؤلف نوشته است:
«شرح مسافرت حج وعتبات عاليات مرحوم مغفور حاجى ميرزا جبارخان نصيرالممالك، ابوى اين بندۀ حقير - طاب ثراه - از شانزدهم شهر رمضان سال 1326 هجرى قمرى شروع و در تاريخ هفتم شهر رجب سال 1327 هجرى قمرى به وطن خودشان وبه دهات قوريچاى وارد شده، لذا مسافرت به پايان رسيده، و اين سفرنامه به خط خود مرحوم پدرم مىباشد. خداوند غريق رحمت نمايد ان شاءالله، به حق محمد و آله الطاهرين - صلوات الله عليهم اجمعين - راقم اين چند سطر محمد على ابن جبار رحم الله لهم ان شاءالله.»
گفتنى است كه وى در اين سفر، مادر و همسر را به علاوه چند نوكر و كنيز همراه داشته كه در جاى جاى، نام آنها را آورده است. شمارى از افراد همطراز خود نيز از قبيل فتوح الملك بودهاند كه فراوان از او ياد كرده است. به هر روى، ما با يك حاجى نسبتاً ثروتمند روبه رو هستيم كه البته در شام، پول كم آورده و مدتى انتظار كشيده تا حوالهاى از كربلا براى وى رسيده است. از نظر مذهبى هم، وى بستگى با خاندان ثقة الاسلام داشته و تواند كه از شيخىهاى شاخه تبريز باشد. به هر روى، سخت محب اهل بيت است و در مسير بازگشت، تنها در كربلا نزديك چهل روز مانده است.
مسير سفر
مسير سفر از مراغه به سمت بيجار، از آنجا به سمت كرمانشاه و سپس به سمت بغداد، با گذشتن از سرپل و خانقين تا كاظمين است. وى از بغداد با كشتى به سمت جنوب رفته در بصره سوار بر كشتى از راه خليج فارس درياى عمان، جزيرۀ العرب را دور زده، از طريق درياى سرخ به سمت جده رفته است. بازگشت وى پس از انجام فريضۀ حج در مكه و زيارت قبر نبوى در مدينه، از طريق شام بوده است؛ به طورى كه با قطار تازه تأسيس خط مدينه - دمشق عازم دمشق شده، از آنجا به سمت حلب و سپس از طريق شهرهاى ميادين و دير و فلوجه به سمت عراق آمده است. وى مدتها در كاظمين و نجف و كربلا و سامرا مشغول زيارت بوده و پس از طريق