139موارد ديگرى در بارۀ زندگى نامۀ وى باقى مانده كه اميد است در فرصتى ديگر و زمانى كه متن كامل اين سفرنامه آمادۀ نشر شد، آنها نيز نوشته شود.
سفرنامه حج و عتبات
سفرنامۀ حاضر، گزارشى است از سفر وى كه طى سال هاى 1326 و 1327ق. صورت گرفته و او به طور روزانه و مطالب هر روز را در يك صفحه نگاشته است. روى صفحۀ اول متن، گويا فرزندش، عنوان كتاب را چنين ثبت كرده است:
«سفرنامۀ مسافرت حج و عتبات حاجى ميرزا جبار خان نصير الممالك از 16 رمضان المبارك 1326 هجرى قمرى تا هفتم رجب 1327ه. ق.»
حاجى ميرزا جبار خود در مقدمۀ اين متن، در بارۀ اين سفرش چنين نوشته است:
«خلاصه اين بنده عمرى كه از براى خود مىشماردهمان است كه در سنۀ ماضيه پارسئيل 1320 چندى به زيارت آستان مبارك حضرت امام ثامن و ضامن - عليه آلاف والتحية و الثناء - رفتم و مشرّف گشتم و از عمر خود مىشمارم و در آستان مبارك و تحت قبۀ مباركه مسألت نمودم كه عمرى كرامت شود كه زيارت بيتالله الحرام و ساير اماكن متبركه را نيز نمايم. در اين مدت چند سال ممكن نگشته و روز مىشمردم تا اينكه در هذهالسنه تخاقوىئيل خيريت دليل، خداوند مسبّب الاسباب، اسبابى فراهم آورده كه عزم زيارت اماكن مشرّفه را نمايم. همينكه موانع مرتفع و اسباب فراهم گرديده، بالمرّه از هست و نيست و مال دنيايى كه در اين مدت با زحمات زياد و دلخورىها جمع كرده بودم، از كلّيه صرفنظر نموده، همين قدر به مختصر مخارج اكتفا نموده و همراه برداشته، در خدمت سركار عاليۀ والده كه منتهاى آرزويم بود كه ايشان را به زيارت بيتالحرام و عتبات عاليات ببرم، با اهلُ [ و] عيال برداشته، به تاريخ يوم شنبه، شانزدهم شهر رمضان مبارك 1326 هجرى در مراغه از منزل خود نقل مكان نموده...» و بدين ترتيب داستان سفر را آغاز كرده است.»
همان طوركه خود او بارها يادآور شده، اين متن «روزنامه» بوده [«نماز خواندم، روزنامه را نوشتم» و گاهى هم به شوخى آن را شب نامه نوشته: «الآن نماز را خوانده و مشغول تحرير اين شبنامه هستم»] و بيش از همه، گزارش اخبار كارهاى جارى وى در طول روز و ساعات بيدارى شب است. از نظر زمانى سفر در رمضان سال 1326 قمرى آغاز و در رجب سال 1327 پايان يافته و اين دو سال چنان كه مىدانيم اوج رخدادهاى مشروطه در ايران بوده كه گهگاه و البته