131دود؟ گفت: از باب هر دو. امّا از باب بى ادبى معلوم است و امّا از جهت حرمت به واسطۀ آنكه در حديث صحيح است از پيغمبر(ص) كه مى‌فرمايد: «كلّ ما أتلف بالمال وأضرّ بالبدن فهو حرام» و هر دو موضوع كه ضرر به بدن و اتلاف مال است، در استمال دود موجود است؛ در اين صورت از محرّمات قطعيه است.

من در جواب گفتم: جناب قاضى! اين موضوع بالنسبه به اشخاص متفاوت است و در شرع برحسب آيات قرآنيه كه مى‌فرمايد: (لاٰ يُكَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا) ¹و فرموده: (لاٰ يُكَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا) ²احكامات [كذا] از جهت وجوب و حرمت بر كليۀ اشخاص كليت ندارد. ممكن است فعلى براى شخصى حرام و براى شخص ديگرى واجب باشد. خوردن غذاى مباح براى يك نفر حرام و براى ديگرى واجب مى‌شود. در اين صورت اين موضوع هم به حسب حال اشخاص متفاوت است؛ چه آنكه ممكن است استعمال دود براى شخصى [داراى] منفعت عقلايى و يك نوع تداوى براى قواى دماغى او باشد. در اين صورت علاوه بر آنكه بر بدن ضرر ندارد، منفعت عقلايى دارد و چون منفعت او بر بدن به حسب شخصى ثابت گردد صرف مال در موضوع او اتلاف مال نيست و اگر براى بدن ضرر او محقَّق شد، حرمت اختصاص به استعمال دود ندارد، بلكه هر چيزى كه استعمال او براى بدن ضرر داشته باشد صرف مال از براى او اتلاف و استعمال او حرام است. پس حديث به جاى خود صحيح است ولى كليت او دربارۀ كليۀ اشخاص جارى نمى‌شود؛ پس حرمت دود ذاتاً غير مسلّم است.

و اگر مى‌فرماييد كه از مُحْدَثات است و هر مُحْدَثى بدعت است، اين جمله راجع به كليات و ضروريات دينى است، مربوط به جزئيات و موضوعات خارجيه نيست و إلاّ لازم مى‌آيد تداوى بر حسب قانون جديد طبّى حرام باشد و سوار شدن بر اتومبيل و طياره جزو محرّمات باشد و اجماع مسلمين از صدر اوّل تا كنون اين حرف را نزده اند. بلكه ممكن است اين كلام منقلب بر شما باشد؛ چه آنكه آنچه را كه شما از فتاواى ابن عبد الوهاب مى‌فرماييد همه از مُحْدَثاتى است كه پس از هزار سال از زمان نبوّت توليد شده و از زمان آن حضرت تا زمان ابن عبد الوهاب اين فتاوى در كار نبوده و تمام اين اقوال از محدثات است؛ مانند آنكه شما تمام مسلمين را كافر حربى و بلاد آن‌ها را دارالحرب مى‌دانيد. اين عقيده از صدر اوّل اسلام تاكنون غير از عقيدۀ وهابيه كه اكنون قريب به سيصد سال است، وجود نداشته است و نمى‌دانم به كدام دليل شما كليۀ مسلمين و اهل لا إله إلاّ الله را كافر حربى دانسته و مال و خون و ناموس آن‌ها را مباح مى‌دانيد! گرچه من چندان بهره‌اى از علم ندارم ولى چندان بى اطّلاع از مذاهب اسلام هم نيستم. از شما