237اصطلاح اسلامى عبارت است از: گفت‌وگوى دو نفر يا بيشتر، براساس استدلال و دلايل مقبول طرفين به منظور كشف حقيقت و اقناع طرف مقابل و يا حاضران در جلسه (يا بينندگان و شنوندگان از طريق صدا و سيما) يا روش‌هاى ديگر، منتها بر اساس انصاف و محبت، بر خلاف مجادله. گاهى گفته مى‌شود «المناظرة فهي مشتقة من النظر والاعتبار، فالغرض فيها المباحثة عن الرأيين المتقابلين المتكفلين» ، يعنى مناظره از مادۀ نظر و اعتبار گرفته شده و غرض از آن، بحث و گفتگو در بارۀ دو عقيدۀ متقابل است. هر يك از طرفين مناظره متكفل اثبات يكى از آن دو مى‌شود. 1ولى آنانى كه مناظره را به مفهوم مجادله گرفته‌اند اين‌گونه تعريف كرده اند:
«(إنّها) صناعة علمية يقتدر معها - حسب الامكان - على إقامة الحجة من المقدمات المسلّمة على أي مطلوب يراد، على محافظة أي وضع يتّفق، على وجه لا يتوجّه إليها مناقضة» .
به عبارت روشن‌تر، مناظره فنى است كه انسان به وسيلۀ آن با استفاده از مقدمات مقبول و مواد استدلال‌هاى پذيرفته شده بتواند هر مطلبى را كه بخواهد اثبات كند و هر عقيده‌اى را كه خواست مردود جلوه دهد؛ به گونه‌اى كه تناقض متوجه كلام طرف نشود 2و اين نيازمند آشنايى با قواعد آن‌ها و تمرين فراوان است. مناظره موضوع مشخصى ندارد و هر موضوعى از موضوعات علمى، اجتماعى، اخلاقى، سياسى، اقتصادى، فقهى و فلسفى مى‌تواند در معرض مناظره و با جدل و گفت و گو قرار گيرد. فايدۀ مناظره راستين هم كشف حقيقت و اقناع طرف مقابل و ساير مخاطبان براساس حكمت و محبت است نه ستيزه‌جويى و دشمنى.
سه تن از اساتيد سخنورى و مناظره در دانشگاه‌هاى مختلف آمريكا «مناظره» را هوش‌آزمايى و نبرد افكار تعريف كرده‌اند كه در اين نبرد پيروزى نصيب كسى است كه به صورت مؤثرى در مسائل غور كند و گوى سبقت را در اين ميدان مى‌تواند بربايد كه در انديشه و افكار مهارت و شايستگى خاص نشان دهد. 3
در هر صورت از نظر نگارنده: مناظره نوعى گفت و گوى سازنده و مبادلۀ گفتارى و كلامى است بر اساس انصاف و صداقت و به يارى دلايل مقبول و گفتار محبت‌آميز براى كشف حقيقت، هر چه باشد. از اين رو، پيش از آن‌كه به قواعد و شيوه‌هاى گوناگون مناظره پرداخته شود، لازم است پس از بيان تعريف و موضوع، نخست به فايده و ضرورت اين فن براى همگان به ويژه براى دانشجويان و طلاب علوم دينى و دانشمندان مناظره گر به طور مبسوطترى اشاره كنيم:
همان‌گونه كه مطرح شد مقصود از مناظره در اين نوشته، تبيين شاخه‌اى از مقولۀ جدال اصطلاحى