232يا باطل؛ غرض اصلى كوبيدن طرف مقابل است، ولى مناظره يك صنعت ديگرى است كه داراى تعريف و غايت مجزايى است و راه و رسم ديگرى را مى‌طلبد و شرايط خاص خود را دارد.
مبادى تصورى مناظره
اكنون وقت آن رسيده است كه مناظرۀ اسلامى را تعريف كنيم. بايد گفت:
مناظره ]در نقطه مقابل مجادله [ عبارت است از صناعت علمى و دينى كه «يَقْتَدِرُ مَعها عَلَى اِقامة الحجة مِنَ الْمُقدّماتِ المُسَلَّمةِ أو المشهوره أو البراهين العقلية و النّقليةِ عَلَى مَطلوبٍ يُريد وَ عَلَى مُحافَظَة اي وَضع المُطابق للواقع و الحقيقة بحيث لايتوجه إليها مناقضةٌ و الغرض منها كشف الحقيقه على المناظرين أو المستمعين و ابطال باطل عَلَى سبيل المحبّة و التودّد وَ الرّحمة» ؛ 1يعنى مناظره يك صناعت علمى و دينى و عقلانى است كه انسان به وسيلۀ آن قدرت پيدا مى‌كند بر اقامۀ دليل از مقدمات مسلّم، مشهور، مقبول و يا از مقدمات عقلى و نقلى بر اثبات مدعايى كه مطلوب است و براى حفاظت از هر عقيده‌اى كه مطابق با واقع و حقيقت است به گونه‌اى كه نقضى حتى المقدور بر آن وارد نگردد، مشروط بر اينكه گفتگو از روى محبت، دوستى، منطق و صداقت باشد نه دشمنى و ستيزه‌جويى و هدف از مناظره كشف حقيقت و يا نفى باطل براى مناظره‌گران و مستمعان است نه اسكات و كوبيدن. در مناظره - برخلاف مجادله - اقناع حس غلبه و برترى‌جويى و به اصطلاح غالب و مغلوب و حاكم و محكوم در كار نيست؛ چرا كه اين امور از اهداف شيطان و ضدارزشى به حساب مى‌آيد، بلكه هدف از آن روشنگرى و برطرف شدن ابهامات براى رسيدن به تفاهم و تقارب است كه اخوت و انسانيت در مناظره مطلوب اقتضاى آن را دارد؛ آنان مى‌خواهند يك معضل اعتقادى اجتماعى و يا اقتصادى به كمك مناظره حل و فصل گردد تا طرفين به وحدت نظر دست پيدا كنند. قيودى كه در اين تعريف آمده، مناظره را از صناعات خمس به ويژه از مجادله، مغالطه، شعر و خطابه جدا مى‌سازد. بنابراين، مناظره از نظر نگارنده نوعى گفتگوى سازنده و روشنگرانه است كه براساس انصاف، محبت و صداقت باشد و به يارى دلايل عقلى، نقلى، فلسفى و منطقى مشهور است و مقبولات در قالب گفتگوى محبت‌آميز بين طرفين براى كشف حقيقت انجام گيرد. 2
بى‌گمان با اين تعريف و آن هدف، مناظره مورد نظر از مجادله كاملاً جدا مى‌شود. زبيدى در تاج العروس مناظره را معادل مذاكره گرفته است و اينگونه تعريف مى‌كند:
«مناظره در ميان دو طرف است كه راجع به مسائل اخلاقى، سياسى، مذهبى، قانونى و نظاير آنها به تبادل‌نظر بپردازند و قضاوت نهايى توسط فرد سوّمى كه ميان دو