1866. نفس در عين وحدتش، همۀ قواى ادراكى و تحريكى نيز هست؛ يعنى نفس در مرتبۀ حس، احساس‌كننده و در مرتبۀ خيال، متخَيِّل و در مرتبۀ عقل، عاقل است. سبزوارى در منظومه مى نويسد:

النفس‌فى‌وحدته‌كلّ القوى و فعلها فى فعله قد انطوى ¹

نفس ناطقه در عين وحدتش عاقل مدرك و محرك است و فعل قواى ادراكى (مانند ديدن با چشم و شنيدن با گوش و تحريكى) در فعل نفس پيچيده شده است؛ يعنى نفس است كه بيننده است و نفس است كه شنونده است و نفس است كه راه مى‌رود و. . .»

7. نشاط و حزن نفس؛ نفس است كه نشاط پيدا مى كند و نفس است كه گرفته و محزون و سست مى شود. فيض كاشانى از قول اميرمؤمنان (ع) نقل كرده كه فرمود:

«رَوِّحوا أنفُسَكُم بِبَديعِ الحِكمَةِ، فَإِنَّها تَكِلُ كَما تَكِلُّ الأَبدان» ؛ ² «به نفستان بواسطه حكمت‌هاى نو نيروى تازه و نشاط ببخشيد كه نفس‌ها سست و فرسوده مى‌شوند، همانگونه كه بدن‌هايتان به سستى مى گرايند.»

از اين روايت، هم غيريّت نفس با بدن و هم تحوّل و جنبش نفس به واسطۀ علم و حكمت و هم تجرّد نفس اثبات مى‌گردد.

8. رابطۀ نفس و بدن: به خاطر وحدتى كه بين نفس و بدن وجود دارد، نفس و بدن تأثير و تأثر متقابل بر يكديگر دارند؛ هرگاه نفس، نشاط داشته باشد بدن هم فعال و بانشاط و گشاده‌رو است و هرگاه نفس محزون باشد سستى و حزن نفس بر بدن هم تأثير مى‌گذارد. گاه موجب جارى شدن اشك از چشم مى شود. و عوارض بدن هم در نفس تأثير مى‌گذارد بيمارى‌هاى بدنى مزمن، نفس را دچار آشفتگى مى كند و خواجه نصير در ارتباط نفس و بدن مى نويسد: «و تدرك بالآلات» ؛ «نفس امور جزئى را به واسطه ابزارهاى (حس ظاهر و باطن) ادراك مى كند.»

پس نفس براى بقايش در اين دنيا و انجام مقاصد جزئى‌اش به بدن نيازمند است و بدن براى تشخّص و حياتش به نفس نيازمند است و آنگاه كه نفس از بدن مفارقت كرد بدن بر اثر عوامل خارجى متلاشى مى شود.

9. ادراك نفس: همۀ ادراكات انسان؛ اعم از ادراك حسى، خيالى، وهمى و عقلى، توسط نفس انجام مى‌گيرد و نفس براى هر بخش از ادراكات خويش ابزار خاصى دارد. براى ادراكات حسى از حواس پنجگانه و براى خيالى از قوۀ خيال و براى ادراك معانى جزئى؛ مانند محبت پدر به فرزند، از قوۀ واهمه و براى ادراكات مسائل كلى و احكام كلى از قوۀ عقل ³استفاده مى كند.

عقل را به اعتبار نوع ادراكاتش دو قسم كرده اند؛ عقل نظرى كه ادراك كليات مى كندوبه اين اعتبارآن را قوۀ ناطقه نامند و عقل عملى كه ادراك حسن و قبح امور و حكم به انجام حسن و نهى