135پراكنده نشدن در آن سفارش مى كند.
2/2. جايگاه عقل در حوزۀ معرفت دينى
متكلمان اماميه در اعتبار عقل براى شناخت اصول معارف دينى؛ يعنى شناخت خدا و نبوت، اتفاق نظر دارند؛ چنانكه پيشتر اشاره كرديم. اما در شناخت تكاليف دينى، گرچه يكى از منابع شناختِ احكام دينى، عقل است اما منبع انحصارى و مستقل نيست.
چنانكه مفيد رحمه الله عقل را در شناخت وظايف و تكاليف شرع مستقل نمى شمارد و آغاز تكليف را از رسول الهى مىداند و مىفرمايد: «عقل در معارف دين نيازمند نقل است، اگرچه عقل از سمع جدا نيست؛ چون عاقل با عقل بر چگونگى استدلال آگاهى پيدا مىكند. 1پس ميان عقل و نقل رابطۀ دو سويه برقرار است. توحيد و نبوت با عقل اثبات مىشود، اما در فهم احكام شريعت عقل نيازمند شرع است. خواجه نصير طوسى در تعامل عقل و شرع مىنويسد:
«البعثة حسنةٌ لاشتمالها على فوائد كمعاضدة العقل فيما يدلّ عليه و استفادة الحكم فيما لايدلّ. . .» .
2
«ارسال رسل و بعثت انبيا، نيكو است؛ چون فوايد مهمى را دربر دارد؛ مانند يارى عقل در آنچه كه مىفهمد و ارائۀ حكم آنچه را كه به استقلال نمىفهمد.»
لاهيجى در گوهر مراد ضمن اينكه شناخت ذوات مجرده و مفهومات كليه را به سرپنجۀ عقل مىداند و مىگويد احساس و تخيل را در اين حوزه راهى نيست، 3اما عقل را در پيمودن راه كمال مستقل نمىداند 4و معتقد است در معرفت خواص افعال و اعمال جزئى [شرعى] كه چه چيزى وى را به خدا نزديك كند و چه چيزى دور گرداند، مقدور عقل بشر نيست. 5پس بايد به شرع متوسّل شود.
2/3. حجيت عقل
سؤال اساسى اين است كه آيا احكام عقل در معرفت دينى حجت است؟
علامۀ طباطبايى در اعتقاد شيعه در حجيت عقل مىنويسد: شيعه معتقد است در معارف اسلامى، حجتِ معتبر سه چيز است: كتاب، سنت قطعيه و عقل صريح، به اين بيان كه قرآن شريف بيان پيامبر را اعتبار داده است. . . همچنين كتاب و سنت به مؤداى عقل سليم و صريح در آيات بسيار و روايات زيادى ارجاع نموده است. در نتيجه سنت قطعيه و عقل صريح، مانند خود كتاب قرآن، حجت پيدا كرده و قابل اعتماد گشتهاند. 6
آيت الله جوادى آملى در تحقيق گسترده در باب منزلت عقل در هندسۀ معرفت دينى سخن گفتهاند.