131«ستايش خداى راست كه اگر به بندگانش چگونگى حمدش در برابر آن همه نعمتهاى پياپى را نمىشناساند. . . آدميان در نعمتهايش تصرف مىكردند، اما حمدش نمىگفتند و از روزى ا ش گشايش مىجستند، اما شكرش بجا نمىآوردند. آنگاه از مرزهاى انسانى بيرون رفته در وادى حيوانى فرو مىافتادند.»
از نگاه حضرت سجاد عليه السلام شناخت پروردگار و ستايش او، در اوج اهميت و ضرورت است، تا آنجا كه آن را مرز انسانيت و حيوانيت شمرده اند و انسان آنگاه انسان است كه خدا را بشناسد و از روى اراده و اختيار سر در آستان عبوديتش بگذارد. امام رضا عليه السلام نيز در اهميت و جايگاه معرفت مىفرمايد: «أَوَّلُ عِبَادَةِ اللهَ مَعْرِفَتُهُ» ؛ 1«آغاز عبادتِ خدا، شناخت اوست.» و چون عبادت به جهت شكر نعمت، واجب عقلى است، پس شناخت منعم نيز واجب است؛ بر اين اساس، علماى اماميه معرفت را واجب مىدانند و آن را امرى اكتسابى و نظرى مىشمارند؛ چنانكه شيخ مفيد؛ مىفرمايد: «إنّ المعرفة بالله تعالى اكتساب، وكذلك المعرفة بأنبيائه عليهم السلام وكلّ غائب» ؛ 2«شناخت خداى تعالى امرى اكتسابى است، همچنين معرفت انبياى الهى و هر امر غيبى [مانند شناخت ملائكه و قيامت و. . .]. مراد از اكتسابى بودن، نظرى بودنِ آن است كه بايد با تأمل عقلى و استدلال به دست آيد؛ چنانكه علامه زنجانى در شرح كلام مفيد مىنويسد: محققانِ از متكلمان، مىگويند: تفكر و تأمل جهت شناخت خداى تعالى اول چيزى است كه بر مكلّفين واجب است. 3
در همين راستا، ابواسحاق ابراهيم بن نوبخت مىنويسد:
«انسان از نعمتهاى فراوانى برخوردار است، پس بايد منعمش را بشناسد راهى براى اين شناخت ضرورى جز تفكر و تأمل نيست.» 4
زيرا تقليد حتى از معصوم، مستلزم دور است. از نظر ايشان وجوب معرفت وجوب عقلى است؛ چنانكه مىنويسد: «وجوبه عقلىّ. . . و الدليل السمعى لا يفيد اليقين» ؛ 5«ضرورت معرفت خداى تعالى، ضرورتِ عقلى است و دليل شرعى مفيد يقين نيست» ؛ چراكه تا خداى تعالى شناخته نشود، شريعتى براى انسان ثابت نمىگردد.
شيخ طوسى نيز آن را واجب عقلى دانسته و تقليد در اين مورد را جايز نمىشمارد. 6
ابن مثيم بحرانى از متكلمان قرن هفتم در امكان معرفت مىنويسد: «النظر 7المفيد للعلم الموجود» ؛ 8تفكرى كه مستلزم علم باشد قابل حصول است. وى در ادامه در وجوب تفكر مىنويسد: «النظر فى معرفة الله واجب عقلاً خلافاً لِلأشعرية» . 9برخلاف ديدگاه اشاعره، تفكر براى شناخت خدا واجب عقلى است. از عبارت فوق چند نتيجه به دست مىآيد: