84است بيشتر كسانى كه مشرّف مىشوند، علىرغم مشاكل جانبى و سختى سفر و اعمال حج، باز هم مايل و مشتاق به تشرّف هستند.13
اطلاع از همين ويژگىها استكه مسلمانان را مشتاق به حج و يا حتى زيارت عمره مىكند. آنها تأثير اين همه را در كسانى كه به حج رفتهاند، مىبينند و البته آيات و روايات اين باب نيز آنان را بدان تشويق و ترغيب مىكند.
چنين نيست كه حج مشتمل بر اعمال و آداب و رسومى سنّتگونه باشد. براى آن است كه انسان را تغيير دهد و خدايى كند و او را شايسته سازد كه در مسير رحمت و مغفرت الهى قرار گيرد.
چنانكه گفتيم اصل فريضۀ حج و مناسك آن، توسط حضرت ابراهيم ابلاغ و بيان شد. در طول زمان اين مراسم، بهويژه توسط اعراب مورد عمل قرار مىگرفت،14 اما تغييرات و تحريفاتى در آن ايجاد شد كه بخشى از آن در قرآن نقل شده و مورد نقد قرار گرفته است.
اين مناسك توسط اسلام پالايش شد و پيامبر (ص) در آخرين سال حيات خود در رأس بزرگترين اجتماع مسلمانانِ آن زمان به حج رفتند و تمامى آداب و رسوم آن را به مسلمانان، بهگونهاى عملى آموزش دادند و احتمالاً به همين علت، اختلاف مذاهب فقهى اسلامى در مورد حج، در مقايسه با فروع ديگر، كمتر است.
واقعيت اين است كه حج به دلايلى كه به برخى از آنها اشارت رفت، در بيان احكام اسلامى داراى جايگاه ويژهاى در ميان امت اسلامى در طول تاريخ بوده است. اين فريضه، در سراسر قلمرو مسلمان نشين، عواطف و احساسات و فرهنگ دينى - مردمى خاصى بهوجود آورده است. از دير باز، در نقاط مختلف، ايدهآل و آرمان هر مسلمانى، در هر وضعيتى كه مىزيست، آن بود كه به حج مشرف شود.
همچنانكه حاجى نيز موقعيت ويژه و فرهنگ رفتارى مخصوصِ خود را داشته است؛ فرهنگى كه هم خودش بدان عامل بود و هم ديگران متوقع بودند كه او در چارچوب آن فرهنگ عمل و رفتار كند. اين جريان در علاقمندى مردم نسبت به اسلام و ايجاد نهادهاى اجتماعى - فرهنگى كه در خدمت تقويت دين و اخلاق و فرهنگ دينى بود، نقش فراوانى داشت كه اين همه در نهايت در جهت تقويت هويت مستقل اسلامى در شخص و جامعۀ اسلامى بوده است. همين هويت بود كه به آنان در برابر تهاجم و تعرض ديگران قدرت و مصونيت مىبخشيد و مانع از نفوذ و دست اندازى بيگانگان مىشد.15
اين ماجرا كه چگونه حج و فرهنگِ برآمده از آن، به حفظ استقلال و سيادت مسلمانان كمك كرد، بهويژه در غرب اسلامى، يكى از دلكشترين فرازهاى تاريخ اسلام است. هنوز هم حج و مكانهاى مقدس آن، يكى از مهمترين پايگاههاى حفظ اصالت و هويت اسلامى است.
امروزه، تابلوها و هر نوع اثرى كه حاكى از مكه و مكانهاى مقدس آن و بهويژه مسجدالحرام باشد، شايعترين ومحبوبترين تابلو و اثرىاستكه در سراسر قلمرو مسلمان نشين يافت مىشود. عموم مسلمانان دوست دارند تصاوير تلويزيونى مسجد الحرام و نماز و ديگر مراسمى را كه در اين مسجد برگزار مىشود، مشاهده كنند. اين ناشى از عمق اعتقاد آنها است و همين تمايل موجب تقويت ايمان و نيز هويت مستقل اسلامى آنها است.