127از بيان خطيب بغدادى استفاده مىشود كه حسن بن اشناس از دانشمندان معروف زمان خود بوده كه منزلش محلّ درس بوده و دانشمندان شيعى در آنجا از او كسب علم مىكردهاند.
اگر حدس ما درست باشد و سيد بن طاووس، دعاى عرفه را از كتاب «عمل ذىالحجه» حسن بن اشناس روايت كرده باشد؛ از آنجاكه اين كتاب به دست ما نرسيده، نمىتوانيم واسطههاى ميان حسن بن اشناس و بشر و بشير، پسران غالب اسدى را شناسايى كنيم.
طريق حصول اطمينان به صدور دعاى عرفه از امام حسين (ع)
محقق و پژوهشگر، از دو راه مىتواند به صدور دعاى عرفه از سالار شهيدان اطمينان يابد:
راه نخست: بررسى مضامين دعا و مقايسۀ آن با عبارات و دعاهاى ديگرى است كه از معصومين (عليهم السلام) صادر شده است؛ همانگونه كه در بيانات رهبر معظم انقلاب به اين راه اشاره شد كه ايشان تشابه دعاى عرفۀ صحيفه سجاديه با دعاى عرفۀ امام حسين و همينطور تشابه آن با خطبهاى كه آن امام بزرگوار در منا ايراد كرد و تناسب دعا را با روحيات امام شهيد، نشانهاى روشن بر صدور آن از امام حسين (ع) مىدانند.
راه دوم: فصاحت و بلاغت بىنظير و معانى بلند و بالاى آن، كه امكان ندارد از مردم اين زمان - با اين همه پيشرفت در علم و ادب - صادر شود تا چه رسد به مردم عصر امام حسين (ع) و اين دليلى روشن بر صدور آن مىباشد.
به فرض كه اطمينان به صدور آن حاصل نشود با قاعدۀ تسامح در ادلّۀ سنن مىتوان به استحباب آن فتوا داد و در صورت ترديد در اين قاعده، با توجه به مضامين بلند آن، مىتوانيم بدون اين كه به امام (ع) نسبت دهيم، اين دعا را بخوانيم.
فرازهاى دعاى عرفه
دعاى عرفه از دو قسمت تشكيل شده كه قسمت نخست آن با امورى عمومى آغاز مىگردد كه درخور فهم عام و خاص است و هرچه رو به جلو مىرود اوج مىگيرد تا به فصل دوم مىرسد كه فراتر از فهم خواص است و خاص الخاص نيز از آن بهرهاى ناچيز مىبرند؛ زيرا آن مرتبه، خاصّ علّيين است. هر دو قسمتِ دعا از چندين بخش تشكيل شده و شرح هر بخش آن، خود مقالهاى مستقل مىطلبد. اكنون در اين نوشتار، تنها به فهرست بخشهاى اين دعا اشارتى خواهيم داشت:11
شرح فرازهايى از قسمت اوّل دعا
در بخش نخست ، امام حسين (ع) به مدح و ثناى خداوند پرداخته و شانزده صفت از صفات اختصاصى پروردگار متعال را بر مىشمرد. آنگاه پنج فراز بعدى: ( فَلاَ إِلَهَ غَيْرُهُ وَ لاَ شَيْءَ يَعْدِلُهُ وَ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ، اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ، وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ) را بر آن مترتب مىكند؛ يعنى موجودى كه اين صفات شانزدهگانه را دارد، خدايى است كه غير از او خدايى نيست، او بىعِدل و بىمانند، شنوا و بينا، لطيف و آگاه و بر هر چيزى تواناست.
در بخش دوم دعا12 به ربوبيت حضرت حق شهادت داده و به معاد و بازگشت به سوى او اقرار مىكند، آنگاه به شكر و حمد خداوند پرداخته و در ضمن بيان مسائل مهمى از علوم متعدد؛ مانند علم تشريح،