126عجيب اين است كه اگرچه از همه ائمه: - تا آن جايى كه در ذهنم هست - تقريباً دعاهايى مأثور است و ادعيه‌اى به ما رسيده است، اما بيشترين و معروفترين دعاها از سه امام است، كه هر سه درگير مبارزات بزرگِ مدّتِ عمر خودشان بودند: يكى اميرالمؤمنين (ع) است كه دعاهايى مثل دعاى كميل و دعاهاى ديگر از آن بزرگوار رسيده است، كه يك عالَم و غوغايى است. بعد ادعيه مربوط به امام حسين (ع) است، كه همين دعاى عرفه مظهر آنهاست. اين دعا، واقعاً دعاى عجيبى است. بعد هم امام سجاد (ع) است كه فرزند و پيام‌آور عاشورا و مبارز در مقابل كاخ ستم يزيد است. اين سه امامى كه حضورشان در صحنه‌هاى مبارزات از همه بارزتر است، دعايشان هم از همه بيشتر است؛ درسشان در خلال دعا هم از همه بيشتر است. آن وقت شما همين خصوصيات اخلاقى را در صحيفه سجاديه نگاه كنيد.» 6
نتيجه‌گيرى:
از آن‌چه گذشت، روشن شد كه دعاى عرفه از آغاز تا پايان آن، از انشاى امام حسين (ع) است. ليكن اين دعا در سه كتابى‌كه به عنوان منبع آن شناخته مى‌شود به نحو ارسال مى‌باشد. اكنون آيا راهى براى دستيابى به سند اين دعا هست؟ و بر فرض اثبات سند، آيا تصحيح آن امكان دارد؟
طريق سيد بن طاووس به دعاى عرفه
از راه‌هايى‌كه با آن مى‌توان به سند يك روايت مرسل دست يافت، بررسى اسنادى است كه راوى يا ناقل با آن، روايات را نقل كرده است.
از آن‌جاكه سيد بن طاووس در كتاب «اقبال» مطالب زيادى از كتاب «عمل ذى‌الحجه» تأليف «ابى‌على حسن بن محمد بن اسماعيل بن محمد اَشناس» نقل مى‌كند و بسيارى از دعاها نيز از او نقل شده و وى را يكى از راويان صحيفۀ سجاديه شمرده‌اند؛ بعيد نيست كه دعاى عرفه را نيز او روايت كرده و سيد بن طاوس، اين دعا را از كتاب «عمل ذى‌الحجه» گرفته باشد.
سيد بن طاووس دربارۀ كتاب «عمل ذى‌الحجه» مى‌نويسد: «نسخه‌اى قديمى به خطّ مؤلف يافتيم كه تاريخ كتابت آن در سال 437ق. است و مؤلفش از مصنفين شيعه مى‌باشد.»7
اگر اين فرضيه ثابت شود كه سيد بن طاووس دعاى عرفه را از كتاب «عمل ذى‌الحجه» نقل كرده، شهادت او به اين‌كه كتاب به خط مؤلف نزد من است، سبب اعتبار آن شده و ما را از بررسى طريق سيد به اين كتاب بى‌نياز مى‌كند؛ زيرا با آن ورع و تقوايى كه از سيدبن طاووس سراغ داريم امكان ندارد تا قرائن و شواهدى قطع‌آور در دستش نباشد؛ چنين شهادتى بدهد. به نظر مى‌رسد خطّ حسن بن اشناس، معروف و شناخته شده بوده، به دليل اين‌كه ابن ادريس حلّى (متوفاى 598 هجرى قمرى) نيز مى‌گويد: «كتاب سكونى را از روى خطّ حسن بن اشناس‌كه بر شيخ طوسى قرائت شده بود، نوشتم.»8
حسن بن اشناس از استادان شيخ طوسى ( متوفاى 460) و از شاگردان شيخ مفيد (متوفاى 413) است و به گفتۀ شيخ حرّ عاملى، سيد بن طاووس او را توثيق كرده است9 و خطيب بغدادى تاريخ تولد او را 359 و تاريخ وفاتش را 439 ق. ثبت كرده و مى‌گويد: «وى مجلس درسى در خانه‌اش در كرخ ترتيب داده بود كه شيعيان در آن حاضر مى‌شدند.»10