66ملكشاه سلجوقى هم در راه حج عراق - حجاز اصلاحاتى پديد آورد و از جمله «منارۀ القرون» در روزگار وى ساخته شد كه بعدها ابن جبير در سال 578 آن را وصف كرده است.
راه زبيده، به نام زبيده
در منابع قرن سوم و بعد از آن، از اين راه به نام «در زبيده» ياد مىشود. در اينجا مراد از «در» ، دروازه است. اما زبيده همسر هارون الرشيد است. وى دختر جعفر، فرزند منصور عباسى است. از وى به عنوان كسى كه خدمات زيادى به راه حج عراق - حجاز كرده و همچنين پولى كه ميان ساكنان مكه توزيع مىكرده و هواى آنان را داشته، ياد شده است.
در كتاب «المناسك» حربى كه از قديمىترين كتابها در بارۀ راه هاى حج است، دست كم از دوازده منزل ياد شده كه آثارى از بركه و چاه و بناهاى ديگر منسوب به زبيده دارد. اين كتاب نزديك به زمان زبيده بوده و در اين زمينه مىتواند مورد استناد باشد. تعابيرى مانند «بركۀ زبيده» «بركۀ ام جعفر» «قصر امّ جعفر» از تعابيرى است كه حربى در اين كتاب در بارۀ آثار منسوب به حربى استفاده كرده است.
شاعرى به نام احمد بن عمرو در يكى از سفرها همراه زبيده بود و اشعارى دربارۀ منازل و مراحلى كه زبيده در آنها كمك و اقدامى براى حاجيان كرده، سرود. متن اين ارجوزه را حربى در كتاب «المناسك» (562 - 545) آورده است.
ياقوت نيز اخبار اين منازل و كارهاى منسوب به زبيده را در «معجم البلدان» با عناوين «محدث، عنابه، سميره، بركۀ امّ جعفر، حسنى، قرورى، زبيديه و هيثم» گزارش كرده است. اخبار اين بركهها و تلاشهاى زبيده به قرون بعد هم رسيد تا آنجا كه ابن جبير نيز در سفرىكه از همين راه، از حجاز به عراق آمد، بهاين نكته تصريح مىكند. همچنين ابنبطوطه در قرن هشتم اين نكته را يادآور شده است.
مىتوان تصور كرد كه در اين باره افراطهايى صورت گرفته اما به هر روى پيداست كه تلاشهاى زبيده دراين زمينه چشمگير بوده است. اين خدمات نه تنها در راه عراق - حجاز بلكه براى مكه وآبرسانىآن هم كارهاى چشمگيرى انجام داده وپولهاى فراوانى هزينهكرده است.24 ازرقى25 در اين باره اطلاعاتى به دست داده؛ چنان كه يعقوبى هم مطالبى را يادآور شده است.26
بهجز زبيده، نام بسيارى از خلفا، اميران وحاكمان بلاد اسلامى در فهرستكسانى ياد شده است كه در اين زمينه خدماتى داشتهاند. بسيارى از افراد خير هم كه داراى سرمايه و ثروتى بودهاند، در اين زمينه اقداماتى مانند كندن چاه و ايجاد بركه داشتهاند كه نامشان از يادها رفته است.
دكتر سعد الراشد فهرستى از نام افراد شناخته شده را در كتاب «درب زبيده» (ص70 به بعد) آورده است. اين افراد عبارتاند از:
- عيسى بن موسى بن محمد بن على بن عبدالله بن عباس.
- فرزندش موسى بن عيسى كه اطلاعاتى از اقدامات آنها در كتاب «المناسك» حربى در اختيار است.
- عيسى بن على، عموى سفاح.
- عبدالصمد بن على كه چاهى در فيد و مسجدى در منزل اوطاس بنا كرده است.
- ابومسلم خراسانى كه گفتهاند: به هر منزلى مىرسيد به اعراب كمك مالى مىكرد و چاه مىكند و راه را اصلاح مى نمود.
- يقطين بن موسى - پدر على بن يقطين از اصحاب معروف امام كاظم (ع) -
- كسانى از خاندان برامكه.
- خزيمۀ بن خازم كه از فرماندهان دولت عباسى در زمان هارون بود. منزل خزيميه در ميان منازل اين راه به نام او و خدمات وى است.
- ابودلف عيسى بن عيسى.