65مسألۀ حج و كاروان حجاج از يك سو مورد هجوم قبايل بدوى قرار مىگرفت و از سوى ديگر، به خصوص از اواخر قرن سوم هجرى، موضوع برخى از منازعات سياسى ميان عباسيان و اسماعيليان شد. قرامطه كه هوادار اسماعيليان بودند و تلاش مىكردند تا دولت عباسيان را تضعيف كنند، كارى كه از دستشان بر مىآمد، حمله به كاروانهاى حج بود. در اين باره منابع فراوان سخن گفتهاند.
عناوينى به عنوان مسؤوليت اين افراد در ادوار مختلف ياد مىشود؛ مانند «مشرفاً على الطريق» يا «مصالح طريق الحج و عمارتها» .21 گاه كسانىكه حاكم مدينه بودند، نظارت بر اين راه را نيز به دوش داشتند.
نا امنى راه حج عراق در دوران مقتدر عباسى (320 - 295)
در دوران خلافت 25 سالۀ مقتدر نيز مسألۀ حج، همچنان مسألهاى مهم براى خلافت عباسى است. حج تأمين كنندۀ مشروعيت خلفاى عباسى است و هر اشكالى كه در آن پديد آيد، از ديد مسلمانان به معناى آن است كه اين خلافت قابليت لازم براى ادارۀ امور مسلمانان را ندارد. بنا براين، آنان مى بايست توجه ويژه به حج كرده، مبالغ گزافى پول در اين راه هزينه مىكردند. بخشى از اين پول، صرف راه حج مىشد و بخشهايى - كه گاه بيشتر هم بود - خرج كمك به اهل حرمين مىگرديد؛ به خصوص فقرا كه فراوان بودند و مهاجران زيادى در ميان آنان بود.
همانگونه كه اشاره شد، موضوع امنيت در اين دوره، به مسألۀ بسيار مهم تبديل گرديد. قبايل بدوى مىتوانستند كاروان حج را تهديد كنند. آنان آگاه بودند كه خليفه مىبايد پولى به آنان بدهد تا آرام باشند. اگر نپردازد راه را نا امن خواهند كرد و اين خليفه است كه ضرر خواهد نمود. گفتهاند مقتدر عباسى پولى كه ساليانه براى تأمين مسائل مختلف راه و نيز كمك به اهالى حرمين هزينه مىكرد 315000 دينار يعنى سكه طلا بود. وى براى آن كه نظارت بر راه بيشتر باشد، شخصى را به عنوان ناظر از سمت كوفه به حجاز مىگمارد و ديگرى را براى نظارت بر نيمۀ دوم راه؛ از مكه به سمت عراق معين مىكرد. در سال 315 وزير مقتدر عباسى، علىبن عيسى پول هنگفتى را تنها براى پرداخت به شمارى از طوايف و به خصوص پنج هزار نيروى نظامى، از قبيلۀ بنى اسد هزينه كرد تا آنان از راه مراقبت كنند.22 به رغم همۀ اين مشكلات، باز هم مشكلات زيادى براى حجاج در طول راه پديد آمد. در اين سفر، حجاج گرسنگى زيادى تحمّل كردند و علت آن نبودن عمارت و آبادى در اين مسير و عدم امكانات بود. در واقع راه زبيده يا همان «راه جبل» كه بعدها به اين نام خوانده شد، به طور كامل راهى خشك و بيابانى بود.
از زمان مقتدر عباسى، كتيبهاى سنگى به دست آمده استكه وى وزيرش على بن عيسى را به عنوان مسؤول عمارت راه حج معينكرده و وزير هم دو نفر را براى انجام اين كار گماشته است. تصويرى از اين سنگ در كتاب «درب زبيده» (ص57) آمده كه در آن نوشته است:
«أمر عبدالله جعفر الامام المتقدر بالله أمير المؤمنين اطال الله بقائه الوزير أبا الحسن على بن عيسى - أدام الله عزّه - بعمارۀ طريق الجادۀ لحاج بيت الله الحرام. . . و تولّى ذلك أبو أحمد بن عبد العزيز الثقفى و مصعب بن جعفر الزبيرى فى سنۀ أربع و ثلاث مائۀ» .
از اين فرمان چنين روشن مى شود كه در دوران مقتدر (320 - 295) راه كوفه - مكه بازسازى شده است. ديگر آنكه مسؤوليت اين كار بر دوش وزير او، على بن عيسى بود كه از سال 278 تا 334 در تشكيلات عباسيان مشغول به كار بود. در اين باره، دو نفر مسؤوليت ويژه داشتهاند كه هر دو از سوى وزير معين شدهاند.
در دورههاى بعدى، عضد الدوله بويهى را مىشناسيم كه به موازات تلاشهايى كه براى بازسازى بغداد كرد، به راهها نيز توجه داشت. اين توجه، بيشتر براى اصلاح بركه ها و چاهها بود.
ابن مسكويه مىنويسد: او ماليات را از كاروان هاى حج برداشت و رفتارهاى نادرستى كه با آنان مىشد، از ميان برد. او چاههايى كند و چشمه ها را اصلاح و آبرسانى در ميانۀ راهها ايجاد كرد.23