799. قربانى در عصر جاهليت

در عصر جاهليت، قربانى نه تنها از پليدى شرك مبرا نبود، بلكه همچون «لبيك» و نماز مشركان، با شرك آميخته بودند.

اعراب جاهليت و سران قبايل به مكه مى‌آمدند و شتر و گاو و گوسفند براى بتها قربانى مى‌كردند و هنگام ذبح قربانى، نام بت‌ها را ميبردند.

اين نكته نيز قابل توجه است كه بت پرستان عصر جاهليت خونهاى حيوانات قربانى را بر سر و روى بتها مى‌ريختند و منظرههاى بسيار زشت و پليد و تنفرآميز ايجاد ميكردند.

اما در اسلام خط بطلان بر اين سنت كشيده شد و قربانى فقط در روز عيد قربان، آن هم تنها براى خدا و به قصد قربت و به عنوان عبادت تشريع شد و آن در راه منفعت فقرا و انفاق به كار مى‌رود؛ چنانكه در قرآن به آن اشاره شده است:

(وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلي ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهيمَةِ الأَنْعامِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا) . ¹

«براى هر امتى قربانى قرار داديم تا ياد كنند نام خدا را از آنچه روزى داده شد به ايشان از شتر، گاو، گوسفند. پس خداى شما يكى است تسليم و مطيع او باشيد.»

جملۀ (إِلاَّ مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ) در آيۀ اول مائده، ممكن است اشاره به جملههايى باشد كه در ذيل آيه، راجع به تحريم قربانيانى آمده كه براى بت‌ها ذبح مى‌كردند؛ زيرا مى‌دانيم حلال بودن حيوان تنها در صورتى است كه به هنگام ذبح آن‌ها نام خدا گفته شود، نه نام بت‌ها و نه هيچ نام ديگر.

آنچه از قربانى به خدا ميرسد، تقوا و تبرّى از شرك و بت پرستى انسان است، نه گوشت و خون قربانى. هدف از قربانى از نظر اسلام تنها بهره‌بردارى از گوشت آن نيست، بلكه امر مهم‌تر اين است كه از شعائر الهى و يكتاپرستى به وسيلۀ قربانى محقق شود.

قربانى نمودار معنايى مقدس و بزرگ است كه بنده در مقابل پروردگار مهربان عرض مى‌كند: خداوندا! عزيزترين و گران‌بهاترين سرمايۀ خود را كه حيات است، در راه بندگى تو تسليم ميكنم و اين حيات موجود زنده را كه در اختيار است، به نمايندگى از حيات خود قرار ميدهم؛ همانند اسماعيل كه از سوى تو قوچى به نمايندگى حيات او قربان شد و اين قربانى را تهد امضاى بندگى كامل در درگاه تو مى‌سپارم كه من پيرو بندۀ تو ابراهيم مى‌باشم. اعراب قبل از اسلام از خوردن گوشت قربانى اكراه داشتند ولى پيامبر اسلام (ص) خوردن آن را مجاز شمرد.

10. سر تراشيدن در عصر جاهليت

دو قبيلۀ «اوس» و «خزرج» پس از اعمال حج، به جاى آنكه در سرزمين منا سر بتراشند، در بازگشت به شهر خود (يثرب) ، پاى بت منات (كه در راه مكه - يثرب، در كنار دريا قرار داشت، سر مى‌تراشيدند. ²

اما در اسلام، سر تراشيدن يا حلق (طبق وظيفه) بايد در منا، پس از قربانى انجام گيرد؛ آن هم به قصد قربت.