72مناسك حج و انحرافات اعتقادى داشته است. استمرار جنگ و درگيرى ميان قبايل، سبب پيدايش فرهنگى شدكه مهمترين نمودش جدا كردن قبايل از يكديگر بود. بر پايۀ اين فرهنگ، قبايل سعى داشتند هر شرافت و افتخارى را از آنِ خود بدانند و قبيلۀ مقابل را از بين ببرند. كم كم اين اختلافات تا آنجا گسترش يافت كه توحيد را در معرض دگرگونى قرار داد و زمينه را بهگونهاى ساخت كه هر قبيلهاى خدايى و احكام و مناسك خاصى داشته باشند؛ توضيح اين مطلب در بحث «انحرافات مناسك» خواهد آمد.
6. برخى از اشخاص
افرادى در رواج بت پرستى و انحراف از دين توحيدى ابراهيم (ع) نقش مهم داشتند؛ مانند عمرو بن لحى. وى كه اشاعۀ شرك و بت پرستى را با شعار توحيدى حج در تضاد مىديد و آن را مانعى در پذيرش و استقبال مردم از بت پرستى مىدانست، در صدد تغيير شعار حج برآمد و جمله اى به پايان آن افزود:
«لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِلاَّ شَرِيكًا هُوَ لَكَ، تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ» .
«خدايا! دعوت تو را اجابت نمودم. . . اى كسى كه شريك ندارى جز شريكى كه او متعلق به تو است و تو مالك او هستى و او مالك چيزى نيست!» 1
عمرو بن لحى، رييس قبيلۀ «خزاعه» بود. او كه در مكه قدرت و نفوذ بسيار داشت و متولّى كعبه بود، سفرى به شام كرد و در آن جا گروهى از «عمالقه» را ديد كه بت مىپرستند. وقتى از علت پرستش بتها پرسيد، آنها گفتند: اينها براى ما باران نازل مىكنند و به ما يارى ميرسانند. عمرو از آنها بتى را تقاضاكرد و آنها بت «هبل» را به وى دادند. او هبل را به مكه آورد و در كعبه نصب كرد و مردم را به پرستش آن فرا خواند. 2
نمونه هايى از تحريفات در مناسك حج قبل از اسلام:
1. ميقات در عصر جاهليت
در دوران جاهليت، ميقاتى وجود نداشت، وقتى حاجيان به مكه نزديك مىرسيدند، سرها را تراشيده، جامهها از تن بيرون ميكردند و بدنهاى خود را ميشستند و پارچههايى بلند به صورت عبا به خود مىپيچيدند، آن گاه به طواف مىپرداختند. 3
مردم يثرب دركنار بت «منات» كه در راه مكه- يثرب و دركنار دريا بود، محرم مىشدند. 4
در كافى روايات زيادى نقل شده كه مواقيت معين را پيامبرخدا (ص) تعيين و احرام از آن جا را واجب كردند:
«عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (ع) : الإِحْرَامُ مِنْ مَوَاقِيتَ خَمْسَةٍ وَقَّتَهَا رَسُولُ اللَّهِ (ص) لاَ يَنْبَغِي لِحَاجٍّ وَ لاَ لِمُعْتَمِرٍ أَنْ يُحْرِمَ قَبْلَهَا وَ لاَ بَعْدَهَا. . . وَ لاَ يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يَرْغَبَ عَنْ مَوَاقِيتِ رَسُولِ اللَّهِ (ص)» . 5
ميقات، محل قرار و وعدگاه عبد است كه خود را براى حضور در دربار معبود آماده كند. براى كسى كه قصد ورود به حرم را دارد، عبور از ميقات، بدون احرام جايز