97اسلام، كوچك‌ترين ضررى را كه از همسايه‌اى به همسايۀ ديگر مى‌رسد، برنتابيده و برابر با عقل و عرف، دستور جلوگيرى از آن را صادر مى‌كند.
«چيز ديگرى كه به مقررات اسلامى خاصيت انعطاف و تحرّك و انطباق بخشيده و آن را جاويد نگه مى‌دارد، وجود يك سلسله قواعد كنترل كننده است كه در متن مقررات اسلامى قرار گرفته است. فقها نام بسيار زيبايى روى آن نهاده، آن‌ها را قواعد «حاكمه» مى‌نامند؛ يعنى قواعدى كه بر سراسر احكام و مقررات اسلامى تسلّط دارد و بر همۀ آن‌ها حكومت مى‌كند. اين قواعد مانند يك عده بازرس عالى، احكام و مقررات را تحت نظر قرار مى‌دهد و آن‌ها را كنترل مى‌كند. قاعدۀ «لاضرر» از اين دسته است. در حقيقت، اسلام براى اين قواعد حق «وتو» قائل شده است. اين قواعد نيز داستان جالب و مفصّلى دارد.»93
حال با اين قواعد فقهى، آيا اتلاف اموال مسلمين از كدام مصلحت و از كدام عقل و منطق اسلامى تبعيت مى‌كرده است؟ و اگر كشتار بدون استفادۀ هزاران چهارپا در مراسم حج - كه برابر با فرمودۀ قرآن و روايات، براى خوردن و خوراندن جعل شده است - ضرر و زيان نبود، پس چه بود؟
پيشواى اوّل شيعيان، آن‌گاه كه نامۀ كارگزاران خود را اندكى تعارف‌آميز و طولانى مى‌بيند، فرياد برمى‌آورد كه اسراف در نامه‌نگارى هرگز! زيرا اموال مسلمين، تاب و تحمّل چنين زيانى را ندارد.94 حال اگر آن امام همام در جامعه حضور داشت و شاهد چنين وضعيتى در منا بود، چه فريادى برمى‌آورد؟
روايات و اقتضاى زمان در مسألۀ حجّ
نگاهى به روايت‌هاى قربانى در حجّ، نشان مى‌دهد كه پيشوايان اسلام، برابر با پديده‌هاى زمانى و مكانى، حكم كرده و چه بسا كه خود نيز بر پايۀ آن عمل نموده‌اند. نه تنها حكم قربانى حجّ، متأثّر از وضعيت مكلّفى است كه در آن قرار گرفته، بلكه همۀ احكام اسلام نيز داراى چنين خصوصيتى است. واجبات، بنا به چگونگى كاربرد آن، گاه واجب عينى است، گاه واجب كفايى است؛ گاه تخفيف مى‌خورد، و گاه هم ساقط مى‌شود. اينك روايت‌ها را توجّه فرماييد.
1. «
خَرَجَ رَسُولُ اللهِ - صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ [وآله] وَسَلَّمَ - عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ يُرِيدُ زِيَارَةَ الْبَيْتِ لاَ يُرِيدُ قِتَالاً وَسَاقَ مَعَهُ الْهَدْيَ سَبْعِينَ بَدَنَةً، وَكَانَ النَّاسُ سَبْعَ مِائَةِ رَجُلٍ، فَكَانَتْ كُلُّ بَدَنَةٍ عَنْ عَشَرَةٍ نَفَر وَكَانَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللّهِ، فِيمَا بَلَغَنِي، يَقُولُ كُنّا أَصْحَابُ الْحُدَيْبِيَة أَرْبَعَ عَشْرَةَ مِائَةً. . . فَلَمّا فَرَغَ مِنْ الصّلْحِ قَدِمَ إلَى هَدْيِهِ فَنَحَرَهُ ثُمّ جَلَسَ فَحَلَقَ رَأْسَهُ وَكَانَ الّذِي حَلَقَهُ فِيمَا بَلَغَنِي، فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ خِرَاشَ بْنَ أُمَيّةَ بْنِ الْفَضْلِ الْخُزَاعِيّ؛ فَلَمّا رَأَى النّاسُ أَنّ رَسُولَ اللّهِ صَلّى اللّهُ عَلَيْهِ وَسَلّمَ قَدْ نَحَرَ وَحَلَقَ تَوَاثَبُوا يَنْحَرُونَ وَيَحْلِقُونَ. . .» 95
«پيامبر خدا (ع) در سال حديبيه، به قصد زيارت خانۀ خدا - نه براى جنگ - با هفتاد قربانى شتر و هفتصد نفر حركت كردند، هر شتر براى ده نفر پيش‌بينى شده بود. جابر بن عبدالله، تعداد همراهان پيامبر را در اين سفر 1400 نفر اعلام كرده است. هنگامى كه ماجراى صلح پيش آمد [ و پيامبر موفق به زيارت كعبه نشد] قربانى خود را - در حديبيه - نحر كرد و تقصير نمود و از احرام بيرون آمد. سپس همراهان هم از ايشان پيروى كردند. . .»
نكاتى كه در اين روايت حايز اهميت است، عبارت‌اند از:
1- 1) با توجه به زمان مسافرت حج كه در ماه ذى قعده بوده است96 و بيان «هدى» در روايت، معلوم مى‌شود كه پيامبر اسلام به قصد حجّ تمتّع از مدينه خارج شده بود.
2- 1) براى هر ده نفر يك قربانى شتر پيش بينى شده بود.
3- 1) قربانى‌هاى همراهان پيامبر از طريق حكومت اسلامى و بيت المال مسلمين تهيه شده بود و با مسؤليت «ناحيۀ بن جندب» نگاهبانى و به سوى مكه انتقال مى‌يافت.97
2. «عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ (ع) عَنْ حَبْسِ لُحُومِ الأَضَاحِيِّ فَوْقَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ بِمِنًى قَالَ لاَ بَأْسَ بِذَلِكَ الْيَوْمَ إِنَّ رَسُولَ اللهِ (ص) إِنَّمَا نَهَى عَنْ ذَلِكَ أَوَّلاً لأَنَّ النَّاسَ كَانُوا يَوْمَئِذٍ مَجْهُودِينَ فَأَمَّا الْيَوْمَ فَلاَ بَأْس» .98
«جميل بن درّاج گويد: از امام صادق (ع) دربارۀ نگهدارى گوشت قربانى در منا بيش از سه روز، پرسيدم. حضرت فرمود: امروز مانعى ندارد. البته پيامبر خدا (ع) به آن اجازه نمى‌دادند، براى اين‌كه مردم در آن روز نيازمند بودند، اما امروز چنين نيست، از اين رو اشكال ندارد.»