84
الف. طواف زنان مكه در شبهاى آدينه
زنان مكه بسيار زيبا و خوشگل و پاكدامن و عفيف هستند و عطر زياد مصرف ميكنند، چنانكه ممكن است زنى شب گرسنه بخوابد و پول شام خود را براى خريد عطر خرج كند. زنان مكه شبهاى آدينه را به طواف كعبه ميآيند و در اين شبها بهترين لباسهاى خود را ميپوشند، بوى عطر سراسر حرم را فرا ميگيرد و چون زنى از جايى عبور ميكند بوى عطر تا مدتى در رهگذر او باقى ميماند.35
ب. حج دختر الملك الناصر و زوجه او
نخستين وقفه من روز پنجشنبه سال 726 بود. امير الحاج مصر ارغون دوادار (دواتدار) نائب الملك الناصر بود. دختر ناصر نيز كه زوجه ابوبكر پسر ارغون مذكور بود و زوجه الناصر به نام خونده كه دختر سلطان محمد اوزبك پادشاه سرا و خوارزم بود در آن سال به زيارت حج آمده بودند.36
4. سفرنامه جلال آل احمد
جلال آل احمد در سال 1343 شمسى (21 فروردين تا 13 ارديبهشت) به حج رفته است. يادداشت‌هاى سفر حج را با عنوان «خسى در ميقات» منتشر كرد.
اين سفرنامه در ميان سفرنامه‌هاى فارسى، يكى از بهترين و شايد بتوان گفت بهترين آن‌ها است. روانى قلم، بيان احساس درونى، توجه به واقعيت‌هاى بيرون، پرهيز از توصيه و اندرز، توجه به زواياى نگفته و نديدۀ حج، سبب امتياز اين سفرنامه است.
جلال در اين سفرنامه به كنار بودن زنان و ميدان ندادن به آن‌ها اشاره‌هايى دارد:
1. «. . . زنها در اين مراسم واقعاً كه كنار گودند. به بقيع راهشان نمى‌دادند، به مشاهد اُحُد هم. به زمزم هم. و امشب سر بام طبقۀ دوم مسعى عده‌اى‌شان جلو - لب بام - جا گرفته بودند براى نماز و حسابى دل خوش كرده و تماشا كنندۀ خانه و طواف دورش. كه دو سه تا تركمن از راه رسيدند و حالى‌شان كردند كه زنها بايد بروند عقب مردها و رفتند.»37
2. «و باز اين زنها كه موقع نماز بايد بروند عقب مردها! ولى سر صف كه بوديم، به تشهد نشسته، زنكى سياهپوش و بچه‌اش در دنبال، از سر دوش مردها شلنگ زنان مى‌رفت به طرف حجر، تا با دل سير استلام كند. حرم پر بود و سوزن انداز نداشت و صف پشت صف. اما زنك انگار نه انگار كه از ميان موانع سنگى يك بيابان دارد ميگذرد. نه هيبتى از خانه، نه حرمتى براى صف نماز مردان. و ديدم كه صاحب خانه اوست.»38
همچنين رساندن آب به مكه را توسط زبيده، در چند جاى كتاب گوشزد كرده است.39
بخش يك. سفرنامه‌هاى زنان
1. سفرنامۀ منظوم،40 زوجۀ ميرزا خليل (قرن 12) ، چاپ شده در نسخۀ خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، ش2591
2. سفرنامۀ مكه،41 دختر فرهاد ميرزا، همسر نصير الدوله، سال 1297ق. چاپ شده در فصلنامۀ «ميقات حج» ، (ش 17، صص117- 57) و داراى نسخه خطى دركتابخانه شمارۀ 2 مجلس، ش1225
3. سعى هاجر، شكوه ميرزادگى، انتشارات فاروس ايران، 1356
4. ذكريات على تلال مكه، بنت الهدى، دارالتعارف،1400، بيروت، بخش‌هايى از سفرنامه توسط جناب‌آقاى جواد محدثى ترجمه شده و در فصلنامه «ميقات حج» ، شماره9 و 10 به چاپ رسيده است.
5. وعدۀ وصل، فاطمه صالحى، «ميقات حج» ، ش21، صص198 - 192
6. يكى از كهن‌ترين سفرنامه‌هاى حج، سفرنامۀ ابن جبير است كه در سال579 قمرى رخ داد. اين سفرنامه توسط آقاى پرويز اتابكى به فارسى برگردانده شده است.
وى گزارش ورود زنان به درون كعبه را چنين گزارش كرده است:
«. . . روز بيست و نهم اين ماه (رجب) ؛ يعنى روز پنج شنبه (زيارت درون) خانۀ كعبه تنها به زنان اختصاص داده شد و آنان از هر كران درآمدند و از چند روز پيش همچون آمادگى و گردهمايى براى ديدار (ديگر) زيارتگاه‌هاى مكرم، بدين مناسبت خود را آماده كرده و جشن