55هدف را دنبال مى‌كنند و از يكرنگى و همفكرى فهميده مى‌شود كه تشكيل دولت واحد جهانى امكان دارد و در واقع، حج ارائه نمونه عملى اين دولت واحد جهانى است.

از سوى ديگر، شكى نيست كه سلوك جمعى، باعث تغيير اجتماعى ملموس مى‌شود، اما از آنجا كه سلوك جمعى در حج، از بالاترين درجه تعامل اجتماعى است، پس نتيجه اين سلوك، در مرتبه برتر قرار دارد; چرا كه:

اولاً: تغيير اجتماع آن مطلوب، ثابت، عميق و ريشه‌دار خواهد بود.

ثانياً: بعد از اداى مناسك حج، دو تغيير در انسان حاصل مى‌شود; يكى تغيير روحى و تطهير نفسى و ديگرى تغيير اجتماعى.

ثالثاً: از آنجا كه حج نقش خطيرى در تغيير حيات روحى و اجتماعى دارد، بنابر اين، حرمتى از حرمات الله است كه هتك آن روا نيست و هركس كه برنامه‌هاى الهى را بزرگ بشمارد و احترام آن را حفظ كند، براى او نزد پروردگارش بهتر است. ¹رابعاً: در اين سلوك جمعى، مترقّى‌ترين شعار اجتماعى وجود دارد و آن شعارى است كه اسلام به آن امر كرده و سنت پيامبر است و آن شعار برائت از مشركين است كه بهترين شعار براى احياى عدالت اجتماعى است; چرا كه بزرگترين انحراف در دين اسلام، كه باعث انواع شقاوت مى‌شود، شرك به خداست و ترديدى نيست كه وجود شرك در جوامع انسانى، مانعى بر سر راه «عدالت اجتماعى» است و اعلان برائت از مشركين، سرآغاز تغيير اجتماعى انسان است تا اجتماع موحّد در همه سطوح، بر اساس احكام اسلام و عدالت اجتماعى، استوار گردد. ²5- بُعد اقتصادى حج

حج به جهت داشتن بُعد معنوى و عرفانى، ابعاد ديگر آن، به ويژه بُعد اقتصادى و مادى آن، مورد ترديد واقع شده است; به‌طورى كه گفته‌اند مگر ممكن است