54* «آموزش و تمرين نظم و انضباط اجتماعى» نيز از آثار اجتماعى حج است; و اينكه حج از آغاز تا انتها، از روى نظم و ترتيب خاصى انجام مىگيرد; شروع آن در وقت معين و در مكان معين و با لباس و رمز مشخص و طواف، سعى، وقوف، رمى، هدى و. . . بايد بر اساس اندازه معين و نظم خاص انجام پذيرد تا بشر درسى از نظم و انضباط اجتماعى را بياموزد و براى هميشه آن را در جامعه رعايت كند.
* و بالأخره، اجتماع عظيم حج، ارائه نمونه عملى جامعه اسلامى است كه در سايه ايمان تشكيل گرديده و نمونهاى كوچك از اجتماع روحدار به نمايش گذاشته مىشود كه روابط اجتماعى مردم با يكديگر تحت تأثير ايمان و محبت واقع شده و در آن محيط معنوى خودخواهى و رفتار و گفتار ناپسند بسيار كم ديده مىشود; محيطى آرام و با صفا كه رعايت فضايل اخلاقى و حقوق اجتماعى به چشم مىآيد و اين اجتماع در واقع، نمايشى از جامعه اسلامى است كه داراى شكوه، عظمت، امنيت، عدالت، مساوات واقعى و نظم و انضباط اجتماعى مىباشد كه از امتيازات آن اين است كه هر سال اين اجتماع تشكيل و در معرض عمومى گذاشته مىشود. 1ب: منافع سلوك جمعى در حج
بىشك، حج از برنامههاى سلوك جمعى و قضيهاى جهانى است و براى منطقه و گروه مخصوص و جغرافياى ويژه نيست; همانطور كه خداوند متعال در خطاب به حضرت ابراهيم فرمود: «مردم را دعوت عمومى به حج كن تا پياده و سواره بر مركبهاى لاغر، از راه دور قصد خانه خدا كنند.» 2اين سلوك جمعى، كه از افراد مختلف جهان، با تفاوت در رنگ و پوست و زمان و مكان به وجود آمده، منافع زيادى را در بر دارد; نخست اينكه زمينهساز يك دولت واحد جهانى است و خود اين سلوك جمعى، دليل بر اين است كه اسلام جهانى است. مسلمانان از قارههاى مختلف جهان، با تفاوتهاى بسيار، در يك نقطه دور هم جمع مىشوند و يك خدا و يك پيامبر و يك كتاب و يك قبله و يك